PENA QË S’U THYEN / CONDEIE CARE NU S-AU FRÂNT


/ Iubesc animalele şi pentru a se apăra de sălbăticia oamenilor…


Nëpërmjet një plage shoh njeriun brenda.
Visar Zhiti, Monokël


Lindur më 02 dhjetor 1952 në Durrës, i martuar me Eda Agajn. Kanë një djalë, që quhet Atjon. Vendbanimi: tani në Romë. 1968-1971 - Kryen shkollën e Mesme të Përgjithshme në Lushnjë, qytet i internimeve. 1975 - Përfundon studimet e larta për Gjuhë dhe Letërsi Shqipe në Shkodër, qytet i humorit dhe i anekdodave për absurdin komunist. 1979 - mësues në një fshat të Kukësit, ku miq kishte vetëm malet. Pas botimit të poezive të para në organet e shtypit letrar dhe pas Pleniumit IV ose të tmershëm të PPSH-së, refuzohet botimi i përmbledhje së parë poetike, “Rapsodia e jetes se trendafilave” si libër kundër realizmit socialist dhe, sipas akt-ekspertizes, autori shpallet kundershtar i regjimit dhe nis jeta e tij si armik. 1979-1980 – izolim dhe hetuesì në qelitë e Degës së Punëve të Brendëshme në Kukës. Eshtë arrestuar për të vetmin krim të tij, poezinë, i konfiskojnë dorëshkrimet, që zhduken bashke me librin e parë me poezi. Per ende bën poezi me mend. Dënohet me 10 vjet burg si dhe me heqje të së drejtës së ushtrimit të profesionit, të botimit dhe të së drejtës elektorale. 1980-1983 – i burgosur politik në kampin e minierës së Spaçit, rrethi i Mirëditës. 1983-1987 – i burgosur politik në kampin e minierës së Qafë-Barit, rrethi i Pukës.
Vazhdon të shkruajë poezi fshehurazi, madje mbaron dhe një roman të shkurter “Vizatimet e nje mesuesi fshati”, që i humbet gjatë kontrolleve në burg. 1987-1990 – lirohet, por s’është i lirë, punon si punëtor në fabrikën e tullave, Lushnjë. Përsëri nuk pranon bashkëpunimin me organet sekrete të Sigurimit të Shtetit të diktaturës, duke përballuar presione dhe pasojat e rënda. 1990-1992 – angazhohet gallërisht në lëvizjen për përmbysjen e diktaturës dhe nis të punojë si gazetar në gazetën e parë opozitare, në “RD”, Tiranë. 1992-1993 - emërohet drejtor në Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri”, atje nga doli dhe dënimi i tij.
Bëhet anëtar i Komitetit Shqiptar të Helsinkit. 1995 - drejtor për Bibliotekën, Arkivin dhe Zyrën e Shtypit në Kuvendin Popullor të Shqipërisë, në ngrehinën ku dikur ishte Komiteti Qendror i PPSH. Herë pas herë ka punë dhe në zyrë e diktatorit Enver Hoxha, ku është Kryetari i Kuvendit, Pjetër Arbnori, shkrimtar, që bëri 29 vjet burg. 1995 – dërgohet në Itali. Emërohet Ministër Këshilltar në Ambasadën e Republikës së Shqipërisë në Romë. 1996-1999 - Deputet i qytetit të Lushnjës. Zgjidhet drejtpërsëdrejti me vota nga populli, por ridërgohet të kryejë misionin diplomatik në Romë. E kthejnë në Tiranë në Ministrinë e Punëve të Jashme. 2001-2006 – e largojnë nga puna, sepse pranon të kandidojë për deputet me forcat opozitare në Tiranë, ku, sipas zëdhënësit, i grabisin votat. Mbijeton si gazetar i lirë dhe shkrimtar duke qenë dhe anëtar i “International Federation of Journalists”. Ndërkaq votohet nga parlamenti si anëtar i Këshillit Kombëtar të Radio-Televizioneve dhe në Këshillin Bashkiak të qytetit të Tiranës. Mars 2006 – rikthehet në Ministrinë e Punëve të Jashtme dhe emërohet sërish siç ishte minister këshilltar në Ambasadën e Shqipërisë në Itali, ku edhe vazhdon të zbatojë urdhërat me korrektesë si në burg dhe shkruan si në burg...
Ka kryer dhe këto specializime pas rënies së diktaturës: 1991- në Itali, për Komunikim dje krijimtari, organizuar nga Universiteti Katolik i Milanos dhe ai i Udines; 1991-1992 – stazh gazetarie në gazetat e njohura italiane “Il sole 24 ore”, “Corriere della sera”, “Avvenire” në Milano; 1993 - Në Gjermani, në Fondacionin e shkrimtarit nobelist “Heinrich Bëll”; 1994 - Në Belgjikë dhe Luksenburg për bibliotekat dhe arkivat parlamentare; 1994 - Në SHBA, në Washington, në Bibliotekën e Kongresit Amerikan; 2006 – Në Kajro, Egjipt, per diplomaci.

INVENTAR
i librave të botuar dhe çmimeve letrare
:

Poezi: Kujtesa e ajrit, poezi, Tiranë, 1993, Hedh një kafkë te këmbët tuaja, poezi, Tiranë, 1994, Mbjellja e vetëtimave, poezi, Shkup, 1994, Dyert e gjalla, poezi, Tiranë, 1995, Kohë e vrarë në sy, poezi Prishtinë, 1996, Si shkohet në Kosovë, poezi, Tiranë 1999, Thesaret e frikës, poezi, Tiranë, 2005.
Prozë: Këmba e Davidit, tregime, Tiranë, 1996, Valixhja e shqyer e përrallave, Tiranë, 1996, Rrugët e Ferrit, roman-burgologji, Tiranë, 2001, Ferri i çarë, roman i vërtetë, Tiranë, 2002, Funerali i pafundmë, roman, Tiranë, 2003, Djali dhe legjenda, tregim (shqip, maqedonisht, anglisht), Tiranë 2004, Perëndia mbrapsht dhe e dashura, roman, Tiranë, 2004, Në emër të a(r)tit, ese, intervista, Shkup, 2006, V.V. & një vrasje e munguar, sprovë, Tiranë 2006.
Ka përkthyer në shqip: Mario Luzi “Fati i ditës”, poezi, Nënë Tereza “Takohemi nëpër lutje”, poezi, Federico Garsia Lorka “Ballkon i hapur”, poezi, Nënë Tereza – mërmërimë shenjtoreje, lutje-poezi, Isikava Takuboku “Poezi e shkruar nëpër gurë”, tanka.
Libra të humbur: ”Rapsodia e jetës së trëndafila”, poezi, ”Vizatimet e një mësuesi fshati”, roman.
Poezitë e Visar Zhitit janë futur në tekste shkollash, në antologji të huaja europiane dhe në gjuhët anglisht, frengjisht, gjermanisht, polonisht, rumanisht, holandisht, greqisht, hebraisht, flaminge, arabisht, duke merituar një sërë çmimesh të rëndësishme kombëtare e ndërkombëtare
Ka marrë pjesë në shumë takime kombëtare dhe ndërkombëtare kulturore si dhe në festivale botërore poezie si në Itali, Greqi, Francë, Rumani, Maqedoni, Mal të Zi, etj, është ftuar nga universitete si në Paris, Romë, Tiranë, ka mbajtur ligjërata të ndryshme, etj. Është anëtar nderi i Festivalit Ndërkombëtar “Ditët e Naimit” të Tetovës në Maqedoni. Eshte anëtar i Akademisë Internacionale të Arteve të Bukura, të Letërsisë dhe Shkencës “Alfonso Grassi” dhe anetar i PEN Club-it në Itali. Emri i Visar Zhitit është i përfshirë në enciklopedi të vendit (“Fjalori Enciklopedik”) dhe të huaja (“Piccolo Treccani”), etj.


Revista Haemus: I dashur Visar Zhiti. Jehona e veprës sate poetike dhe e jetës së rrëmetshme ka kaluar nëpër disa faza, të cilat, po të shpreheshin përmbledhtas nga ti vetë, do t’ua pasuronin vetëdijen lexuesve të paktën në lidhje me gërshetimin e artit, flijimit të autorit dhe historisë ballkanike. Si e përshkruan me vete udhën tënde të deritanishme?

Visar Zhiti: A e fillojmë mbrasht, d.m.th., të nisem nga tani, që të dalim dhe atëhere kur s’isha? Megjithëse ndodh të jemi, kur s’jemi e s’jemi, kur jemi. Nejse, mbrapsht më vjen më për mbarë, mbase ka arsyet e veta, jam mësuar.
Por unë, së pari, dua t’ju falenderoj për vëmendjen tuaj ndaj meje dhe përkujdesin, për mundësinë e kësaj bisede. Biseda është një institucion, që sikur po braktiset. Gjithnjë e më pak bisedohet, por grindemi më shumë, bërtitet, edhe në heshtje, qahen halle, komplotohet, përflitet, mallkojmë, shajmë, pëshpërisim, s’themi asgjë, bëhen monologë duke mos qenë vetëm, dëgjojmë vetëm veten tonë, pastaj zëra pa qenë askush pranë, etj, etj,. Por, ama, nëpërmjet bisedës pranohet tjetri, prania e tij, shkëmbehen mendime, pra përvojat, pasurohemi, verifikohet vetvetja, mund të flakim ç’nuk na duhet, edhe tjetrin, edhe veten, arrihet shumëçka. Në fund të fundit mëson të dëgjosh. Eshtë art më vete. Shpresoj të di ta bëj këtë bisedë me ju.
Po dal tek pyetja juaj. Po rrëfehem. Vërtet, shoh një si altar, po bashkoj duart dhe po flas. Shkurt, por jo dhe aq. Mbase janë vërtet faza të një jete. Tani gjendem në Romë, në Qytetin e Përjetshëm, siç e quajnë, ku ndjehesh i përkohshëm më shumë se kurrë, i riemëruar në Ambasadën e Shqipërisë, diplomat për kulurën. Kaq. Por puna është e ndërvarur. Para kësaj kam qenë dhe i papunë. Por punoja më shumë. Më hoqën me qetësi nga Ministria e Punëve të Jashtme në Tiranë, sepse kisha pranuar të kandidoja për deputet i opozitës. Më mirë që nuk fitova, por jo se humba unë, u tha se m’i vodhën votat. Se mos vetëm ato... Kam qenë ca kohë dhe deputet. Por unë e kam të vështirë të përfaqësoj popullin, më shumë ndjehem popull i papërfaqësuar. I pranoja këto detyra, nuk thosha jo, nga që u duheshin të tjerëve...
Më parë, para se të binte diktatura, nga fundi i saj, isha punëtor krahu në një fabrikë tullash në qytetin e internimeve, në Lushnjë, stivosja tulla gjithë ditën, edhe natën, por për vete s’kisha shtëpi. Sapo kisha dalë nga burgjet politike të Spaçit dhe Qafë-Barit. Po në atdheun tim nuk bëhej piolitkë, vetë dhunë. Më kishin dënuan me 10 vjet heqje lirie, burg të rëndë, më bënë skllav minierash, nxirrnim mineral me kazmë thellë nëntokë dhe shtyja vagona nëpër rrathët e ferrit. Nga një nxehtësi mbytëse, dilnim në borë, gati të zhveshur si njerëzit e parë. Na kishin dënuar njerëzit e fundit. Krimi im kishte qenë poezia, Po-e-Zia, kështu e shkruaj herë pas here nëpër librat e mi tani. Kur më arrestuan, isha mësues në një fshat të Veriut të Shqipërisë, afër kufirit me Kosovën, nga ku nuk lejohej ta ktheje kokën andej. Madje në gjyqin tim më akuzuan dhe se dëgjoja fshehurazi Radio-Prishtinën, kur nuk kisha as radio. Me mua, siç duket, ishin penduar që më kishin dhënë mundësi të kryeja shkollën e lartë, që e pata atë fat, se, kur u zbut një herë lufta e klasave, ma dhanë të drejtën e studimit. Dy vëllezërve të mi më të mëdhenj nuk ua kishin dhënë e as më pas motrës time më të vogël. Pra, edhe mua duhej të më merrej. Rridhja nga një familje e persekutuar nga regjimi, me të burgosur e të pushkatuar, se ishin nacionalistë, edhe të shkolluar, por dhe partizanë. Gjatë Luftës II Botërore im atë kërkonte pajtim kombëtar dhe ishte kundër luftës civile. Dhe i pëlqente teatri, skena, jo dramat e vërteta rrugëve. Po përpiqeshin gjeneratat, po vriteshim për të thënë diçka. Se në Shqipëri dënoheshin, bashkë me autorët, dhe librat, edhe lexuesit. Edhe varret dënoheshin. Ne po rrënoheshim. Dhe ku, në gadishullin më poetik të botës, në Ballkanin tonë, ku kishin nisur civilizimi, demokracia direkte, por që qe shndërruar në një fshat të varfër të Europës

Revista Haemus: Babai yt i ndjerë, Hekuran Zhiti, është një nga dramaturgët e parë modernë shqiptarë të Pasluftës. Pati edhe ai një jetë të mbingarkuar, me shumë halle, pamundësi botimi, shprehjeje... Cila ka qënë marrëdhënia jote me të? Çfarë beson se trashëgove nga babai dhe a të përcolli, me heshtje a me fjalë, ndonjë kumt që të të rregjte në jetë? Çfarë do të na besoje «Në emër të A(r)tit»?

Visar Zhiti: Më vjen mirë që më kujton babanë, kështu ndjehem dhe më i afërt me ju, më intim dhe i çiltër. Dhe ndjej detyrën të flas për të. Më kap një si errësirë rrënjësh, që mpleksen nëndhè me mermer statujash. Dëgjomë, fill pas Luftës II Botërore, që e quajmë dhe çlirimi, por ne u pushtuam prapë, nga mizoria e vetvetes, im at’ pati atë vrull dhe optimizëm që kishte vendi, u dukej se do të ndërtonin një botë të re. Dhe shkruante drama, komedi, i vinin vetë në skenë, i nterpretonin si të mundnin dhe me kë të mundnin. Ishte një veprimtari e nisur që gjatë luftës, më saktë e vazhduar, sepse edhe para saj Hekuran Zhiti shkruante poema dhe elegji. Vajtonte të rënët, ballistë dhe partizanë njëlloj, të vrarë nga pushtuesi, por shpesh dhe nga njëri-tjetri. Ua lexonte mbi gropën e hapur në ditën e varrimit, në funeralin përreth tabutit. Ndodhte pastaj të shkruante një vepër teatrore për një javë, e shumta, e vinin në skenë për 10 ditë, duke iu larguar teksit, pra vepra, si të thuash, s’ishte më e shkruar, por në ajër, zëra, vegim dhe dilnin turne nëpër Shqipërinë, që pothuaj s’kishte teatro. Rrugëve. Më kanë treguar se portretin e tim eti e shëtisnin dy jevgj me tezgë, ajo ishte reklama e asaj kohe, publiciteti, paraekrani i gjallë televiziv. Qëllimi: të ngrinin njerëzit shpirtërisht, t’u thoshin diçka, t’i bënin të ndjenin. Gjë që ja bënin vetes së tyre në radhë të parë. Donin të ndryshonin, të rinj.
Në kulmin e moshës krijuese, kur ishte plot fantazi e energji, madje dhe besonte, drejtonte dhe një radio lokale në Berat, teksa shfaqej një dramë e tij në kinemanë e qytetit dhe publiku duartrokiste dhe kërkonte të dilte në skenë autori, ai, fare pak më tutje, dergjej në një qeli me ujë të pistë. E kishin arrestuar, torturuar, varur me kokëposhtë, një vëlla ia pushkuan, ishte mësues dhe ai dhe sajonte vargje dashurie në malin e Tomorrit, Olimpi i Shqiptarëve, por Grupi i Deputetëve, që po dënohej në Tiranë, kishte thënë gjatë hetuesisë, dikush që e njihte, se do të lidheshin dhe me xhaxhanë tim për të përhapur idetë e tyre. Im atë mbeti gjallë, dhëmbë dhe thonj të përgjakur gjente nena ime në plaçkat që vinte e ia merrte në burg për t’i larë. Në gjyq a hetuesi i thanë se duhej të kishte punuar vetëm për Frontin, kishte ndikim te të tjerëtin e jo të bënte vepra pacifiste e nacionaliste me shqiponjën e flamurit të vjetëruar, tani është ylli dhe drapër e çakani, që ua pret dhe ua shtyp kokat juve, klasave të pasura.
Im atë, pasi gdhihet jashtë nëpër hajate xhamish dhe kishash, ia mbath familjarisht, ku?, në Durrës, atje gjen punë, fshehurazi bëhet hamall porti, e njohin dhe e heqin dhe që andej, zonë kufitare porti, i thonë, shtron rrugët e qytetit me kalldrëm, shkallët që të çojnë në amfiteatrin antik. Aty te tragjiditë antike, që i dinim të mbuluara me dhè, por që dilnin nga varri. Pas pune, i rrethuar nga ne, fëmijët, në shtëpinë që kishte qenë magazinë kazmash dhe lopatash, i binte violinës, me gishtat e vrarë e të nxirë. Nëna kujdesej për gjithçka. Ajo ishte rritur jetime dhe sapo i kishin pushkatuar dhe asaj vëllanë që e rriti.
Im atë, duke patur njohje dhe me shkrimtarë si Nonda Bulka, Petro Marko, Dhimitër Shuteriqi, të atin e të cilit e kishte patur mësues në “Normale” të Elbasanit, me Fatmir Gjatën, etj, pra, ai s’ishte mik vetëm i shkrimtarëve të burgosur e të vrarë si Ethem Haxhiademi, Mustafa Greblleshi, Vexhi Buharaja, Pano Taçi, me të cilin njohu dhe lirikun hyjnor Lasgush Poradeci, ndërkohë njihej dhe me njerëz të pushtetit si me Kareman Yllin, rektorin e parë të universitetit të Tiranës, etj, emërohet mësues në një fshat të Lushnjës. Kishin nevojë atëhere dhe ia njihnin aftësitë. Ai i përvishet punës. Optimist i pandreqshëm. Teatër patjeër. Themelon estradën e parë të qytetit të Lushnjës së bashku me muzikantin e madh, të spodalë nga burgjet, Fotaq Filipeu. Në atë estradë do të niste të përndriste ylli i këngës shqiptare, Vaçe Zela, dhe do të vinte nga internimet parodisti i famshëm Gjosho Vasija. Shkruante skeçe, me qindra. Satira. Ndërkohë Hekuran Zhiti s’do të kishte të drejtë botimi gjithë jetën. I lejohej aq sa u duhej. Më faniten ata kuajt që i lëshonin të kullosnin natën, të lidhur me litar, pas një pyke të ngulur në lëndinë. Nuk mund të bnin më tutje.
Unë jam i lumtur që arritëm t’i shpëtojmë nga harresa dhe kalbja dorëshkrime të tij të mbetura, poema të luftës, para dhe pas saj, janë botuar dhe kanë patur jehonë, qoftë në Tiranë, qoftë në Prishtinë, në Shkup, te arbëreshët në Itali, janë botuar dhe 7 komedi tragjike të tij dhe kritika ka shkruar për to. Meriton të zëri vendin e tij, shprehen. Eshtë autor i veçantë dhe me risi. Aq sa tregon se ç’ishte, na tregon dhe ç’nuk ishte, që s’e lanë të bëhej. Dhe kjo është humbja më e madhe. Me autorë të vrarë a gjysmë të vrarë a gjysma-gjall, me ato vepra që janë po ashtu, u asgjësua dhe ajo që mund të bëhej. Ploja është e pandreqshme. Letërsia shqipe ka një gropë të madhe në mes. Nxin dëshpërueshëm. Shpesh më rrëqethshëm se e gjithë letërsia. Gjithmonë me atë pikëllim zgavrues, të ngjashëm me atë kur mendojmë për veprat e humbura të tragjedianëve antikë grekë, copra të eskilta, të sofoklinjta... prapë mermer i thyer varresh... kafka të dërrmuara.
Nga Hekuran Zhiti ka ende për të dalë, në emër të a(r)tit unë po përpiqem. Më duket sikur ribëj atin tim. Në Shqipëri tani u ka takuar të ribëjnë etërit e tyre. Mbase kjo është porosia e tij, testamenti i fshehtë. Eshtë detyrë e shenjtë. Ndryshe nuk bën dot as veten.

Revista Haemus: Fati të çoi në disa zona të Shqipërisë në kohën e monizmit. S’është çudi që zhvendosjet e herahershme të kenë lypur brenda teje krijimin e një harmonie përmes vargut poetik. A synonte poezia jote e hershme që të ngjizte një atdhe më të pranueshëm, më të ndjeshëm ndaj artit?

Visar Zhiti: Mua më ka ndodhur të jem shpesh pa asgjë, veò me erën që fryn, sidomos kur më çuan në ferr, të mos kem as veten. Jetën jo dhe jo, por as vdekjen. S’lejohej të vrisje veten, ta hiqnin këtë mundësi dhe, po të ndodhte vdekja, nuk duhej të kishe varr. Pra s’duhej të isha as i vdekur. Mendo pastaj për poezinë tonë. Që s’ta linin kurrkund. Por, ama, as ta merrnin dot. Ajo më është gjendur, je vetëm imja. Student, në qytetin e Veriut, maleve, në vetminë prej shkrëmbi. Më dha hapësira lëkundëse, siç e thoni dhe ju, një atdhe, por të ëndërruar. E doja, pa besuar se do të bëhej fatkeqësia ime, që do të më dënonin për të. Të dënosh detin për dallgët, kështu më dukej atëhere. Dhe bëja poezi me mend qelive, kur s’lejohej as letër, as penë, madje as të mendoje. Më ka ardhur poezia si qeni që lëpin plagët e të zotit të rrëzuar. Besomë, e thërrisja poezinë në burg, as për sfidë fatit, as për të dëshmuar nëpërmjet saj, si ditar të shpirtit, siç kam thënë diku, për famë jo dhe jo, s’mund të duash famë, kur s’ke as kockat të tuat, por për të më dhënë emocionin e të gjallit, atë të natyrshmin, të fortin, si të dashurisë apo të frikës, po, po të frikës. Eshtë emocion i jashtzakonshëm, prandaj dhe libri im i fundit me poezi ka titullin “Thesaret e frikës”. Duhet të kesh frikë patjetër, s’e kam fjalën thjesht nga shteti, atij duhet t’i ruhesh gjithsesi, por të kesh frikën e bukur, në fund të fundit dhe nga ajo që shkruan. Vetëm nëpërmjet poezisë unë kam patur frikë se mos mbaroj si njeri, se mos bëhem i keq. Poezia më ka bërë të besoj tek të tjerët dhe më ka dhënë një atdhe emocionesh. Dhe atdheu duhet më shumë, kur është i denjë për poezi.

Revista Haemus: Vëllimi i parë poetik nënshkroi, si të thuash, edhe dënimin tënd, apo, siç ua kish ënda të thoshin në kësi rastesh me cinizëm shërbëtorët e diktaturës: “Ia bëre pretencën vetes”. Një dënim absurd, që trandi jetën e një poeti të ri, i cili, po të gjykojmë nga brendia e krijimtarisë, nuk kishte ndonjë prirje të dukshme ndaj politikës? Si rodhën ngjarjet gjatë dhe pas çastit (ose viteve) të sprovës?

Visar Zhiti: Po, më dënuan për librin tim, që tani s’është as imi, i askujt, u konfiskua, ka humbur, e kam kërkuar dhe në dosjet e Ministrisë së Dënimeve, edhe në Gjykatën e Kukësit, ku m’u bë gjyqi, edhe në Degën e Punëve të Brendëshme në Lushnjë, të cilët gjatë kontrollit në shtëpinë e prindërve të mi, më morën 39 blloqe dhe fletore me poezi, tregime, ditar, që u përdorën si prova të armiqësisë ndaj pushtetit popullor. Doja t’i gjeja dorëshkrimet e mia, kur s’isha më i burgosur, pas rënies së Murit të Berlinit dhe peradorisë komuniste. Por s’janë. As në kujtesë. Janë zhdukur. Natyrisht, të vjen turp të bërtasësh, kur mendon që është djegur Biblioteka e famshme e Aleksandrisë, që Shqipëria e diktaturës, përveç të tjerash, ka çuar trena dhe anije me libra e revista nga bibliotekat e Veriut në Jugosllavinë e dikurshme, që t’i riciklonte në letër, se duheshin për gazetat e reja të fitimtarëve. Me që ra fjala, lejomëni të kujoj këtu diçka vetanake, që një punëtor në fabrikën e letrës në Lushnjë nxori nga dhëmbët metalikë të maqinerisë grirëse, ku ishin hedhur denjgjet me botime të vjetra, dhe poemën e tim eti, “Dy kundërshtarët”, që e ruajti fshehurazi në shtëpi dhe na e tregoi kur po binte diktatura.
Siç e thatë dhe ju, poezia ime nuk ka prirje të dukshme ndaj asaj që quhet sot politikë, as që e dëshiroj, unë s’jam politikan, megjithëse më ndodh të them se merrem me politikë, nga që ajo merret me mua. Aq. Po të dalim te pyetja juaj. Kur isha student, mblodha një pjesë të poezive të mia dhe nën titullin “Rapsodia e jetës së trëndafilave” i dorëzva për botim në të vetmen shtëpi botuese dhe shtetërore të atëhershme. Redaktorët e saj, anëtarë të Lidhjes së (sh)krimtarëve dhe artistëve të Shqipërisë, e gjykuan librin si të dëmshëm, me gabime të rënda ideore, që nxinte realitetin, në kundërshtim me metodën e Realizmit Socialist, pesimist, me metafora të errëta që godisnin Partinë dhe Udhëheqësin, domethënë diktatorin, që me poezinë time doja të përmbysja... Por kjo përgjigje, para se të më jepej mua, iu dha, sipas rregullit të atëhershëm, Komitetin Qendror, i cili kishte lajmëruar Ministrinë e Punëve të Brendëshme ose të Dënimeve, pastaj Qendra urdhëroi bazën, jo drejtorin e shkollës, por operativin e Sigurimit, kështu që unë ndiqesha dhe pëgjohesha dhe një ditë, pikërisht në ditën kur po kremtohej një përvjetorë i themelimit të Partisë Kumuniste, më arrestojnë, edhe pse nuk lejoheshin arrestimet në ditë festash. Por festa, me kurbanin ballkanik, merrte atë pëzishmërì dhe përhapte falas në popull panikun që i duhej shtetit.
Në gjyq thashë se dënimi im e nxin realitetin më shumë se poezitë e mia, për të cilat akuzohem dhe nuk besoj që me to, me poezitë, pra, përmbysen pushtete, thjesht kam shkruar, ndërkohë nuk besoj fare në korrigjimin e poezive me anë të prangave. Ti je armik, më bërtitën, po ben propagandë dhe tani, i bën me qëllim, se partia të dha shkollë, që ti s’e meritoje dhe ja si ja shpërbleve.
Në thellësi kuptova turbull se unë i besoja metaforës, magjisë së saj, trandjes dhe hatasë dhe ishte pikërisht ajo që kishte bërë të shpërfillja se jetoja në vendin ku dënoheshin dhe metaforat. Po kthjellohesha përvuajtshmërisht.

Revista Haemus: Qarkullojnë dhjetra mijëra dëshmi e faqe të shkruara për burgjet e Shqipërisë enveriste. Do të duhet të kalojë mbase po aq kohë sa edhe mungesa e dhunshme e lirisë, derisa njerëzit të mund të shohin një motërzim të Së Vërtetës. Nga larg, duke u mbështetur në dëshmitë e mësipërme, të krijohet përshtypja se në hapësirë bashkëjetonin pa u pranuar mesveti tri Shqipëri: njëra e burgosur, njëra sadopak e lirë dhe tjera jashtë kufijve. I njohe nga afër, në lëkurën tënde, ndonëse në kohë të ndryshme, të tria përmasat e vendit tonë. A ka ndonjë hollësi simbolike, e cila të gdhendë në Kujtesë çastin historik nga ku mund të rrjedhë një e ardhme e qetë?

Visar Zhiti: Tri Shqipëri dhe shqiptari i njëjtë? Apo tre shqiptarë? Ose tre lloj shqiptarësh në secilën Shqipëri? Një trinitet apo një ikonë e thyer më trish? Shqipëri e ëndërruar dhe shqiptarë të vegimtë? Ka një paradoks dhe një dramë, që gjithsesi lëviz dhe me energjitë tona.
Është e dhimbëshme ta pranosh, por siç e keni zbuluar dhe Ju, mes Shqipërive që janë, është dhe një Shqipëri e burgosur, e lidhur me zinxhirë, e nëndheshme, e vetëkrijuar si ferri, që s’çlirohet dot, ka përhershmërinë e së kaluarës, por që është dhe çlirimi. Edhe s’është më, as si muzeum, por që na avitet e s’na ndahet, s’e lëmë e as na lë, as e dënojmë dot e as na ndëshkon dot, as na fal e as i kërkojmë falje. Për mua ajo është dhe Shqipëri e provës, e moralit, ndërgjegje e madhe. Se cilët jemi, varet dhe se ç’qendrim mbajmë ndaj saj. Edhe i tutemi, edhe e zhvleftësojmë, edhe i japin arkeologjinë e një misteri, me tempuj të përmbysur, ku kolonat më shumë janë kufoma të ftohta. Pastaj është simetrikja e saj, ajo e mbidheshmja, e kundërta, në fakt asimetrikja, Shqipëria me pakëz liri të përçudnuar ose e lirë sa për të shtypur tjetrën, gjysmën e vetvetes, ku si pasqyrim i zi i tempujve të përmbysur janë ngrehinat e komiteteve të partisë, kishat dhe xhamitë e shndërruara në kinema e vatra kulture e deri dhe magazina armësh, fabrikat nxirëse, fushëtirat, një realitet nga ku njeriu mund të zbriste më poshtë, në Shqipërinë e nëndheshme, por s’mund të ngjitej dot lart, në Shqipërinë që dukej. Më e lehtë ishte vdekja.
Po ishte dhe është një Shqipëri përtej Shqipërisë, më e madhe jashtë se sa brenda, me shqiptarë shpesh më shqiptarë, në ideal dhe bëma, forcë që vjen dhe prej mungesës së atdheut, që të jep aftësinë e krijimit, për ta bërë siç duhet. Dhe shpesh personazhet tanë historikë, luftëtarë, poetë, murgj, ideologë, shenjtorë, anonimë, të çmendur, etj, etj, lëvizin lehtësisht nga njëra Shqipëri në tjetrën si në tre aktet e një drame, klasike, por edhe moderne, se ndodh që në aktin e parë, ata që ishin patriotë të thekur, në të dytin të jenë tradhtarë, ose dhe e kundërta, të pavdekshëm në aktin e tretë, të vrarë pabesisht në aktin e dytë, fantazmë në aktin e parë. Në fron ose të përzënë. Pa varr ose shkëlqimtarë. Tri Shqipëri në mosmarrëveshje me njërë tjetrën, shpesh dhe në sherr, por jo në luftë, as të heshtur. E nëndheshmja, e panjohura, e fshehta, s’po them thjesht se ishte proPerëndimore, por ishte vetë copëz e qytetëruar e Perëndimit, në ato themelì, Europë e hershme, e rënë jashtë prej tërmeteve, që priste të zhvendosej ku kishte qënë, pra tërmet tjetër. Shqipëria sipër, sipërania, Shqipëria-trung, e dashura, e nderuara, e përdukshmja, e njohura, zyrtarja, kështjellorja, pjesë e botës dhe kundër saj, në perandorinë komuniste dhe e veçuar, e vetëmbyllur, burg i stërmadh me burgje të vegjël brenda, të tmerrshëm, teksa duhej të ruante imazhin tërësor të një Shqipërie, hante vetveten, vdiste, për t’u ringjallur gjetiu, në Shqipërinë jashtë vetes, hënore, që zbehej, që shprishej, sepse duhej të ishte e fortë, Shqipëria amë, Zonjë e rëndë. Por gjithsesi, nëpër llagëme dhe kapilarë kalonte gjak i njëjtë dhe i njëjti rënkim, një lëngatë e përbashkët, siç ishte e përbashkët e kaluara, që si në ato enët komunikuese, mendonim ne, fëmijët e saj, e dinte se pas tundjeve, do të arrinte një nivel ëndërritjeje, të vetë së vërtetës, por dhe të së drejtës, të një ardhmërie përbashkuese, pllajë e Europës, ku duhet të shkojmë, duke qenë atje. Nga që, për paradoks, vegimi është më i vërtetë se realja. .
Në kohëra të ndryshme unë kam patur fatin të udhëtoj në tri Shqipëritë. Por ato më parë, që të tria, ishin endur brenda meje, ferr-purgator-parajsë, të përziera, nakatosur, nakati: “fe(rr)-...at(or)-p(b)urg... ra-pa...s...jë”, fraktura dhe ngjitje dhe mish i qepur.
Kemi patur raste bashkimesh si Kuvendi i Lezhës, Lidhja e Prizrenit, Shpallja e Pavarsisë, para ndarjes, gjatë ndarjes, rrëzimi i diktaturës në fund të shekullit të kaluar, por, duke kuptuar botën më shumë, edhe ajo do të na kuptojë më shumë. Sot, përmbi tri Shqipëritë, ka dy shtete shqiptare në Ballkan. U shtua së fundmi dhe Kosova. Shpallja e pavarësisë së saj është një datë që na kumton se bota bëri një luftë morale, për herë të parë u vunë në qendër të drejtat e njeriut dhe jo nafta apo tjetër gjë e kësillojtë dhe unë besoj se të gjithë natyrshëm do të shkojnë drejt kësaj Itake njohjeje, që është më shumë se e një shteti të ri. Së bashku në Familjen europiane, ku s’do të kenë më kuptim as fitimtari dhe as i munduri. Por popujt dhe kultura e tyre, e ardhmja më shumë se e shkuara dhe e tashmja më shumë se të dyja, njeriu dhe vlerat e tij. Bashkësia e të veçantave të vyera.

Revista Haemus: Në radhë të parë, sidomos në këto kohëra, Arti synon të mbrojë, - sa më të plotë e të panjollosur, - kujtesën e një kombi. Brezat e rinj të lexuesve gjenden mes një bote reale dhe një bote tekstore, të cilat janë të lidhura fort, në thelb, por nuk ngjasojnë. Prandaj mbase shumë lindorë të sotëm ndjejnë mall për jetën e kohës së diktaturës. A mendon se tranzicioni ishte dhe mbetet një mënyrë për të ëmbëlsuar imazhin e dhunës ideologjike?

Visar Zhiti: Mjerisht, po. Por është dhe kalim i njëmendët. I çuditshëm, i pabesueshëm. Kalvar galdues, nëse mund të themi kështu. Por po ikim vërtet nga e kaluara jonë drejt një kujtese të re.
Në një takim që kam patur me poetin rumun Marin Sorescu 15 vjet më parë në Torino, më ka thënë: asnjë ideologji nuk duhet të marrë pushtet. Absolutisht e drejtë. Dhe ai, ne, lindorët, e kemi ndjerë dhe vuajtur thellësisht këtë absurd tragjik, që po sprapset si absurd komik, por që po e vuajmë, jo dysojshëm, por gati njëlloj. Kundërshtarët e kapitalizmit po ndërtojnë kapitalizmin tani, po udhëheqin këtë ndërtim të dytë të tyren, jo dhe aq mirë, për të mos thënë keq, pa atë displinën zymtane kur ndërtonin socializmin, mbase jo me qëllim, ndoshta nuk duan të na thonë se ja, kjo ishte ajo që deshët, egërnajë e lirisë, si në fillimet e kapitalizmit, prandaj dhe nostalgjia për atë që kaloi, është e pritshme. Edhe pse armiqtë doktrinarë të pronës private janë bërë të pasurit më të dukshëm, duke zhvatur dhe shtetin në vazhdimësi. Por sidoqoftë, mua më ngushëllon fakti se ata e lanë atë utopi vrastare dhe ju kthen zhvillimit konkurent, ndryshe, pavarsisht se ata e filluan duke qenë në krye e të tjerët dilnin nga ferri.
Por unë i besoj shumë asaj që thatë ju, credos që arti synon të mbrojë – sa më të plotë e të panjollosur – kujtesën e kombit. Mua më duket se letërsia në vendet tona po e (ri)rrëfen atë realitet siç ishte, tani që s’është, po e ribën më qartazi nga ç’qe, duke e vdekur vërtet, por edhe duke i bërë autopsinë, duke çfshehur, duke na mbrojtur nga përsëdytja. Jo vëtëm nga që jam përballë teje, por kam parasysh dhe romanet Tuaja, një epope moderne, shkundullimë linguistike, ekzistencializëm i zhveshur, qortim gjeneral. Se, ashtu siç jepet alarmi, psh, për lopët e çmendura apo gripin e pulave, ndjehet nevoja e profilaksisë ndaj marrosjeve të sistemeve shoqërore apo patalogjive ideologjike dhe këtë po e bën arti, duke mos u shndërruar në të kundërtën e Realizmit Socialist, ai me shenjën minus. Arti në vendin tim, kam parysysh dhe atë që krijohet jashtë kufijve të tij, po bëhet më shumë se kurrë vetvetja.

Revista Haemus: Mes hapave që përshkoi poezia jote është edhe njëri, disi më i brishtë, kur kjo poezi mposht burgun, çlirohet, dhe vijon në kushte krejt të tjera historike. Fuqia e kësaj poezie dëshmon se jo vetëm krijuesi, por edhe njeriu ishin krejt të lirë shpirtërisht dhe kishin një përfytyrim pa paragjykime ndaj historisë, gjeografisë, lirisë...

Visar Zhiti: Në qoftë kështu, do të thotë se ja ka vlejtur. Liria s’është medoemos poezi, por poezia është dhe liri patjetër. Ndërkohë unë besoj dhe në teorinë e katastrofave, që një psherëtimë mund të bëhet shkak i një tufani. Apo strategjie të një populli. Natyrisht jo të gjithë njerëzit mundin të krijojnë, s’ka përse, por krijuesit duhet të jenë gjithsesi humanë, njerëz të vërtetë në çdo rrethanë. Ndryshe s’ka as histori, as liri, po, po as gjeografi. Se ne vërtet shkelim mbi tokë, atdheun, si të thuash, e kemi nën këmbë, por atë e mbajmë mbi supe si Atllasi. Të vjen të besosh se gjeografia e shpirtit, fushnajat, gjire dhe gjinj, humnera dhe shpella të kraharorit, pulsime zemrash, tik-taku i kohës, vezullime sysh, agimesh boreale, gjymtyrë shkëmbinjsh, lumenjtë, gjeratoret, orgazmat, një si lloj rropullie e jona, të gjitha, të gjitha janë që përsëriten dhe jashtë nesh. Peizazhi ka shpirt dhe ne jemi peizazhe të gjalla.

Revista Haemus: Çfarë përfaqëson proza për Visar Zhitin? Jo pak krijime të tuat në këtë gjini janë antologjike dhe përqëndrojnë në pak faqe e rreshta (mund të thuhet edhe: vargje) kumte dhe metafora, tek të cilat autorë të tjerë mbërrijnë pas shumë faqesh. A beson se vuajtja në burg, duke marrë trajtën e një zhytjeje të shkrimtarit në vetvete, të ndihmoi t’i gjesh më lehtë fjalët vendimtare të një vepre?

Visar Zhiti: Kisha menduar se prozën e shkruan autori, kurse poezia e shkruan autorin. Lëkurën e kam ndjerë si një pergamenë nervoze, ku nga brenda saj shfaqej poezia, ndërsa nga jashtë proza. Tatuazhe të mavijosur, por edhe të përskuqura si me gjak. Ndoshta kështu ka qenë. Përafërsisht gjithmonë. Por mua ka kohë që më pëlqen ajo prozë, që ka brenda elemente të poezisë, poezi sa më shumë, si gjëndje, si vështrim, siç më ka tërhequr dhe ajo poezi me elemente të prozës, me atë peshë jetësore e shqetësime, jo prozaike, jo, se as proza vetë nuk durohet të jetë e tillë.
Kurse përsa i përket vuajtjes në burg si një zhytje të shkrimtarit në vetvete, duhej të ishte e vërtetë në burgjet klasike, gjetiu sipas meje, ose asgjëkundi, se në burgjet e Shqipërisë tonë nuk lejohej vetvetja dhe fjalët humbonin, mpakeshin, harroheshin, s’duheshin më. S’lejohej të shkruaje, të krijoje dua të them. Edhe librat që vinin nga jashtë telave me gjemba, kontrolloheshin, pasi qenë kontrolluar më parë se të botoheshin dhe pasi botoheshin dhe gjatë leximeve nga robërit e lirë. Kontrolli në burg ishte katastrofal. Kontrollohej kafka, krahërori, thithej palca e shpirtit. Që të mos lejohej të ishe njeri. Dhe ne s’kishim nga t’ia mbanim, ktheheshim në një gjendje parake, shumë më të hershme se shpikja e burgjeve, dhe na kapte një si dalldì shtangëse si para mamuthëve, përbindshave, një harè e paarsyeshme, thjesht që ishim ende gjallë, ja ashtu si një qenie, që merrnin frymë ende, qoftë dhe si pemët. Dhe qëndronim si ato. Më vonë gjithçka mbase do të merrte vlerën e përvojës humane, jo të dijes. Na ishte dhënë prova e rëndë, që s’e mbante dot njeriu. Caqet qenë tejkaluar.
Por je i zgjedhur i Zotit, nëqoftëse atë vuajtje arrin ta shndërrosh në fjalë. Nëse fjalët kanë shpëtuar. patjetër që po, kur dhe fjala është vuajtje.

Revista Haemus: Si vijoi marrëdhënia jote me ata që sajuan dënimin tënd? Si mund t’i shpjegohet lexuesit dhe qytetarit të sotëm lindor fryma e faljes së dëmprurësit? A mjafton argumenti se ishin kohëra të tjera dhe shumë njerëz s’mundnin të mos bënin keq?

Visar Zhiti: Eh!
Me kaq do të doja ta mbyllja, me një psherëtimë. Kush të dojë le të mendojë tufanin nga pas. Ndërkohë po mërmëris, ja ashtu siç flisnim me vete në burg, që koha bën njerëz dhe njerëzit bëjnë kohë. Ky ishte dhe titulli që i vura shkrimit tim të parë në gazetën e parë opozitare. Asgjë nuk ta kthen atë që të ka marrë burgu, as Zoti dot. Të kanë rrëmbyer kohë, copa jete. Fali, se s’dinin ç’bënin. Po sot apo dinë? As ti s’di ç’të bësh, ç’të kërkosh? Njëherë të iku koha duke të dënuar, pastaj koha e mbetur të të ikë duke dënuar? Por kur do të jetosh? Prandaj ke lindur. Jo që të të hedhin në një fushë beteje, por në një kopësht, më thoshte një prift. Unë mund të fal ata që më dënuan mua, duhet ta kem këtë të drejtë, megjithëse s’ka nevojë, asgjë s’i kërcënon. Gjithsesi ata i shqetëson ca prania e një të burgosuri të lirë tani, madje më duket se liria jonë është hutuese për të gjithë, sepse janë të detyruar të krahasohen, se është dhe ajo pyetja “Po ku ishe ti, Adam?”, për të vendosur veten. Vërtet ku ishim? Dhe kështu ne shtyhemi. Që të mos prishim qetësinë prishëse. Por për të falur krimin e madh shtetëror e më gjerë, hatanë kolektive, kanë të drejtë vetëm të pashkatuarit, u takon atyre, askush s’ka më fuqi. Vendosin të vrarët. Dhe i takon shoqërisë sipër kufomave të zgjedhë, amnisti apo amnezi, paqe, se, nëse falja shërben më mirë se sa drejtësia, për përmirësimin e jetës, të ndërgjegjes së saj, ndërtimit të përgjithsëm. Mund dhe duhen përdorur të dyja, falja dhe drejtësia, njëra pas tjetrës, njëkohësisht, në kohë të caktuar, të duhur, jo për hakmarrje, por ne gjithmonë se si jemi, pas kohës, a prapa, a jashtë saj. Jam bërë i ashpër, mbas burgut kështu. Që t’i përshtatem botës.

Revista Haemus: Me cilët autorë shqiptarë dhe të huaj ke qënë në një mendje / në një ndjenjë gjatë kaq viteve krijimtari? Cilin syresh do të kishe dashur ta njihje nga afër, nëse nuk e ke pasur një mundësi të tillë deri tani?

Visar Zhiti: Mua më kaloi rinia nën dy diktatura, njërën, që nuk e zgjodha vetë, ajo e të gjithëve, që më zgjodhi për të vuajtur edhe më shumë, dhe diktatura tjetër, që e zgjodha vetë dhe e desha, atë të leximit. Të dyja diktaturat tashmë janë shpërbërë për mua, e para ka rënë, të dytën mundohem ta mbaj. Jam unë diktatori i saj liberal.
Dhe s’di nga ta nis. Kam dashur dhe mund të them se jam rritur me veprën e Kadaresë. Pa e njohur atë atëhere. Po me të vërtetë ishte si një shtet tjetër për mua, nuk po them kundër, por supremi, i besueshmi, dinjitozi. Ndërsa udhëtoja dhe ikja aq larg në një atdhe aq të vogël, sa sot mund të mbërrish në Paris a Londër, Romë, Berlin, Bukuresht dhe shkoja, ku?, në qyetin provincial të Lezhës për të takuar poetin që e njihja, mikun tim, R. Markun. Njëherësh ishte dhe udhëtim i brendshëm për tek njeriu. Dhe në moshë isha më pranë me të. Ajo lidhje shoqërore, grupi spontan që u krijua rreth tij, ishte një nga gjërat më të çmuara në diktaturë. Patjetër dhe poezia. Që ndikuan fort tek mua, që të dija si të qëndroja. Natyrisht lexoja dhe çmoja dhe autorë të tjerë të letërsisë bashkëkohore shqipe dhe kisha miq shumë poetë të brezit tim, të humbur edhe të plagosur. Nga im atë trashëgova adhurimin për Naimin dhe Fishtën, m’i recitonte të dy në fëmini dhe me dukeshin si dy kokat e shqiponjës në flamurin kombëtar. Patjetër dhe Shekspirin e gjeta në shtëpinë time. Dua të them Hamletin mbi të gjitha. Shkolla bëri që të mësoja De Radën. Edhe Danten. Pastaj vetë desha Hygoin, Tolstoin, Gollsuorthin dhe Heminguejin. Don Kishoti ishte mrekullia, gazi më i mençur njerëzor. Poetët që kam dashur nga bota ishin: Esenini i pari. E kam fjalën si kohë. Përkthim i përkryer, lirik që na mgjiste. Pastaj njoha Uitmanin, gjimnazist isha. Më trallisi gjerësia e tij. Gjeta Pol Elyarin, si një zjarr në dimër, do të desha ta njihja, më dukej se do të më pranonte të bisedonim. Me Brehtin më shumë se sa me Majakovskin, që në shqip bërtiste ca si tepër. Madje mësoi dhe tanët të bërtasin ashtu, më shumë se sa policët në burg. U miqësova me Lorkën, që e lexova fshehurazi dhe e kopjova dhe atë. Po kështu dhe Azem Shkrelin me Ali Podrimjen, libra që s’e di si u futën nga Kosova. R. Marku na njohu dhe me Jevtushenkon dhe poezinë angleze të Shekullit XX. Gjithmonë fshehurazi. E pamundur të gjeje Kafkën. Sa zbuloj Borgesin, bie në një errësirë tjetër të verbër, të egër, në atë të burgut.. Dhe ndodh çudia, atje më priste Sofokliu, përthyer qelive, s’dihej nga ç’skllevër, i kopjuar në fletore të ronitura nga fshehjet nëpër thasë e kashtë dysheku. Eskilin e lexova të plotë pas burgut. Ndërsa të shumëkërkuarin, Franc Kafkën do të ma jepte piktori, që më vonë do të bëhej kryetar i Bashkisë së Tiranës dhe, për paradoks, do të merrte drejtimin e Partisë Socialiste, e cila rridhte nga ajo armatë që kishte ndaluar Kafkën.
Sa hërë doja një shkrimtar tjetër, asnjëherë nuk rrëzoja ata që kisha dashur më parë. Po kështu më ka ndodhur me Markesin, Bëlin, me poetët modernë grekë, spanjollë, rumunë. Por Uitmanin e kam patur gjithmonë me vete. Edhe në burg.
Mbas rënies së diktaturës do të më interesonte së tepërmi letërsia e shkruar nëpër burgje, s’e njihnim as ne, që ishim atje. I ka dhënë moralin dhe të vërtetën, ndjesinë e drejtësisë letërsisë shqipe. Ështe e domosdoshme që estetika të pëziehet me etikën. Ndjej keqardhje kur thonë se na zhgënjeu letërsia e burgjeve, sikur burgu, e përsëris, të ishte leje krijuese dhe jo e kundërta e tmershme, kur ajo letërsi vërtet ka sjellë kryepunë, në poezi, prozë e memoristikë, kur në fakt na zhgënjyen shkrimtarët e realizmit socialist, sepse paskëshin qenë vërtet të atillë. Nuk patën asnjë vepër të fshehtë në sirtar dhe s’po dijnë të shkruajnë ndryshe. S’janë të lirë as në liri.
Ndërkaq u duhet qënë mirënjohës përjetë atyre përkthyesve të burgosur, martirë mes martirëve, që i dhanë shqipes Homerin dhe Danten, dhe ata të tjerët pa emër, që kanë punuar me pranga që letërsia e re shqipe të njihej në Francë, Itali, që përkthenin në anglisht, rusisht, gjermanisht, etj. Njërit prej tyre i kam marrë një intervistë në prag të vdekjes, Kudret Kokoshi quhej. Ç’ishte më e rëndë, e pyeta, burgu apo të përktheje letërsi të realizmit socialist? Aty-aty ishin, më tha shuarazi, gati njëlloj, dhe buzëqeshi hidhur. Por më kanë dhënë kënaqësi vërtet, shtoi, kur përktheja në italisht romanet “Kështjella”, “Lumi i vdekur” dhe një pjesë e poezive të Arapit.
E begatë është letërsia që doli pas rënies së diktaturës, krijimtaria e autoreve si zbulimi i gjysmes tjeter te nje planeti, edhe eseistika, megjithese e pakët, mbi te gjitha romanet, duke përfshirë patjetër ato që shkruhen në atë që e quajmë diasporë, shpesh dhe në gjuhët e vendeve, ku kanë bujtur shqiptarët. Kur janë të mirë shkrimtarët, u dëgjoj edhe zërin gjatë leximit. Këtë veti timen e zbulova, kur lexova për herë të parë Mitrush Kutelin. Kam njohur dhe përkthyer poetin emblematik italian Mario Luzi. Edhe Lasgush Poradecin e kam parë. Në Romë jam pjekur dhe me nja dy nobelistë. Por nuk kam ndonjë peng të madh tani ndaj atyre që s’i njoh drejtpërsëdrejti, mjafton të lexuarit. Po dite të lexosh, ajo është njohja e vërtetë.

Revista Haemus: A ka ndonjë njeri, libër, ose ngjarje, që ndjen se ka ndikuar fuqishëm në formimin tënd si shkrimtar?

Visar Zhiti: Të gjitha së bashku, dukshëm, por padukshëm më shumë, ja ashtu si yllësitë, si universi, si përmbysjet. Dritë vjen dhe nga yjet e vdekur, ndonjëherë dhe nga ndonjë ngjarje që ti ende s’e di. Të trand dhe një katastrofë e pandodhur, një betejë e pa bërë. Mund të të thotë dikush atë që s’ta ka thënë dot asnjë shkrimtar, asnjë mendimtar a psikolog. Unë kam patur befasira të tilla. Arrestimi, psh, ishte si të shihje linçimin tënd të heshtur, një vdekje që e përgatisnin të tjerët, kollaj-kollaj sikur punonin. Një rroposje e menjëhershme, e thellë. Edhe dalja nga burgu ngjan me ribërjen e të pabërave, një realitet që nuk të bindet. Kur kam refuzuar bashkëpunimin me organet e Sigurimit të shtetit, e dija që ia kisha hequr vetes mundësitë, ato që shteti i quante rehabilituese, s’do të më lejohej më asnjë kusht, normaliteti im dhe më lemeriste rivajtja në burg, por kisha gëzimin e mjerë se kisha kundërshtuar shtetin prapë, kisha mbrojtur veten duke e humbur. Anonimati im po kishte rëndësi dhe s’kisha pse e shpërdoroja për keq duke dëmtuar të tjerët. Po bëja, pa e ditur të tjerët, një akt për ata. Ndërkohë po ruaja për më vonë emrin, që s’do të ishte vetëm imi. Vdekja e babait më çoi haparëndë te proza. Duhej. Dhe ai e dëshironte. Teksa lexoja marrëdhëniet e shkrimtarit nobelist turk, Orhan Pamuk, me të jatin, gjë që e rrëfeu me naivitet gjenial dhe në fjalën e tij në ceremoninë e Akademisë Suedeze, po, po, më pëlqeu, pa komplekset e dyshimta frojdiane, të cilat Kadareja me të drejtë i flak tutje, zbulova se marrëdhënia ime me tim atë, kur ishte dhe kur s’është, është më dramatike, më e thellë, gati mitike. Jemi popull trusnish të rënda, me mundësira shpalosjesh, por shumë i pakët dhe me një gjuhë që e dimë vetëm ne. Pothuaj asgjë bën shoqëria shqiptare për të përhapur krijimet e saj nëpër botë, që nga legjendat dhe tek romani më modern, por individët vetëm, vetëm. Ndonjëherë ndodh që ngjarjet që mendojmë se na çojnë poshtë, në fakt na ngrenë dhe ato që duhet të na ngrinin, të na çonin në qiell, na lënë ku ishim, për të mos thënë që na rrëzojnë. Na duhen mënçuria e gëzimit dhe gëzimi i mënçurisë, nga ato që mbartin rgelbin e jetës. Të dimë të dashurojmë, martesa me atë që do, lindja e fëmijës, datëlindjet e nënës, libri më i ri, një koncert, një ekspozitë, kundrimi i perëndimit të diellit, por edhe i lindjes, flatrat e ëndrrës, e të tjera të barabitëshme me këto, që unë s’i di. s’i gjej, pres të m’i tregojnë dua t’i provoj, janë ngazëllime, që të bëjnë të jesh. Duhet përgjeshmëria ndaj vetes dhe të atyre që të rrethojnë e atyre që s’ke për t’i njohur kurrë. Ndaj asaj që po shkruan. Dhe asaj që po lexon. Dhe ti vetë arrin të bëhesh ngjarje për të tjerët. Po ndikon. Koha po lëviz e shtyrë dhe nga duart e tua...

Revista Haemus: “Ferri i çarë” ka synimin e fisëm t’i mbushë shoqërisë së sotme zbrazëtitë, - e qëllimshme, ose jo, - të kujtesës, por edhe të ndjeshmërisë ndaj atyre që vuajtën pa qënë fajtorë. Si je ndjerë pas kësaj vënieje në vend të disa të vërtetave?

Visar Zhiti: Si ai që ka marrë hakë. Librat e mi të burgut janë hakmarrja ime, unë e pranoj këtë lloj hakmarrje, por duhet ta dish ta përdorësh. Jo që të lëndosh, për të kundërtën. Se gjithsecili duhet ta marrë hakun që i takon. I gjallë dhe i vdekur dhe i palindur ende. Shpirt qoftë a libër. Në emër të jetës, pa e vrarë jetën.
“Ferri i çarë” desha të ishte thyrja dhe dhëmbja ime për njerëzit që u rroposën burgjeve dhe erdhën nga terri, të gjallë dhe të vdekur, për të sjellë dritë të errët nga balta e vuajtjeve përsipër, është jeta që triumfon mbi gjakatarët e saj, që del e copërluar jashtë telave me gjëmba. Kam dhe një burgologji tjetër para saj, kështu i quaj “burgologji”, “Rrugët e ferrit”, ku kam dashur të rrëfej dhe dënimin e librave si atë të njerëzve. Asgjë nuk kam sajuar, as emrat, janë të vërtetë, se desha t’u bëja dhe një homazh atyre me të cilët vuajta, që ndava bukën e robërisë, terrin dhe frikën, martirizimit të tyre, qëndresës, që është më e vështirë. Ata u ngritën kundër fajit, prandaj janë dhe të pafajshëm. Se lëkura e njeriut, e them prapë, është letër libri dhe letra e librit është lëkurë njeriu. Ne jemi të mbështjellë me letër të shkruar dhe shkronjat janë qeliza të lëkurës tonë. Të atij rrëfimi.
Drejpërsëdrejti nga burgu, të nxjerra prej andej fshehurazi, autentike, kam të gjitha poezitë e përmbledhjes “Hedh një kafkë te këmbët tuaja”, që kurrë nuk e kisha besuar se do të dilnin gjallë nga ferri, që do të bëheshin libër një ditë, madje dhe do të përktheheshin. Shumë poezi të tij janë dhe në rumanisht tani.
Ju keni dhembshurisht të drejtë, kur thoni se të mbushësh kujtesën e shoqërisë është synim i fisëm. Ne jemi ajo që kujtojmë, thotë një poet, që e dua shumë, tregimi është kujtim e të kujtosh do të thotë të jetosh.

Revista Haemus: Mes aq ngjarjesh të dhimbshme, të pabesueshme, të rënda, të epërme, cila ka mbetur për ty e pashpjegueshme, domethënë: përtej fuqisë njerëzore për të kuptuar.

Visar Zhiti: Se si mund t’i vësh prangat në duar njeriut. Dhe e bën njeriu. Bashkëngjit dhunshëm, me mizori të pafalshme hekurin mortor me mishin e gjakosur të jetës...

Revista Haemus: Po ai fat befasues bëri që të hyje në diplomaci. Dhe jo në çfarëdo diplomacie, por në diplomacinë shqiptare, që është vazhdimisht e përfolur në shtyp. Si e shihje misionin diplomatik me sytë e një shkrimtari që u pat mbijetuar bëmave të historisë lindore? Çfarë trandjesh të dhuruan vegime kur u gjende mes Lindjes dhe Perëndimit dhe duhej të paraqisje një imazh sa më bindës, por edhe të vërtetë e të besueshëm të Shqipërisë, pra jo të trukuar a të pudrosur?

Visar Zhiti: Futja në diplomaci për mua mbase mund të quhej befasi, por jo fat. Do të doja të mos isha pyetur për detyrën si diplomat, jo vetëm nga që jam ende në mision mes të tjerëve, në punë e sipër, por, tekefundit, të përgjigjesh është dhe qytetarì. Nga nderimi që kam për ju nuk do të shmangem dhe as do të përdor diplomacinë. Së pari duhet të pranojmë se ka ndryshime të mëdha dhe në këtë fushë, vizion të ri dhe arritje. Pavarsisht se unë, krahas sadisfaksioneve dhe zbulimeve, kam dhe zhgënjime jo të pakta, që më shumë janë nga shkaku se si veprojmë, se sa nga platformat. Që edhe këto shpesh mungojnë. Është fjala për brenda mureve të ambasadave, se jashtë tyre është Europa, Amerika, bota, një si qelqnajë delikate, vezulluese, që ngjan me dyert e xhamta të ca bareve, që s’duket se kanë dyer dhe shpesh ne, ballkanasit, unë, u kam rënë me kokë, mashtrim optik e jo vetëm ashtu, prej pastërtisë së ajërt. Një personazh im në romanin tim më të fundit gjykon i irrituar se kjo është Europa për ne, duket si e hapur, por ka dyer prej qelqi, ku përplasemi dhe mbetemi jashtë saj si vagabonda. Pranoj subjektivitetin tim, por kam vendosur të jem i sinqertë. Desha ta nis nga diktatura, ahere merreshin për diplomatë besnikët e regjimit, qente e tij, nuk e them për fyerje, dhe kjo ishte normale. Dukej se zgjidheshin armiqtë e atij vendi, ku do të shkohej me mision. Absurditet dhe turp njëkohësisht. Qëllimi i ambasadave ishte më shumë të propagandonin se sa i mirë dhe sa i fortë ishte sistemi socialist, sa i zoti dhe sa i mençur, madje dhe sa i hijshëm, ishte diktatori dhe, ndërkohë, të punonin dhe për minimin e sistemit kapitalist, dhe, pse ta fshehim, duke ngritur dhe rrjetin e spiunazhit në vendin e huaj, por dhe duke përgjuar dhe nëpërkëmbur njëri-tjetrin. Absolutisht kjo gjëndje s’është më. Janë bërë dhe bëhen përpjekje për një diplomaci reale, publike, që të afrojë popujt, kulturat, përvojat, të shtojë marrëdhëniet në tërësinë dhe kompleksitetin e tyre, pra dhe zgjidhen diplomatë që ta njohin dhe ta duan vendin ku shkojnë, por shpesh janë dhe nga ata, sharlatanët e diktaturës, gjëmëbërësit e rëndomtë ose po ajo sjellje e pështirë e dikurshme e tyrja, e përftuar nga vazhduesit, megallomania provinciale, kapardisja dhe prepotenca e të paditurit, sikur nuk i takojnë një vendi të dobët e të varfër, aq sa shpesh më ngjasojnë me komandantët e burgut, se sikur duan të zbatojnë po atë regullore. Në pamundësi, nga që s’e kanë më, aplikojnë nëpërkëmbjen dhe abuzimet. Më shumë duan lavdinë e tyre të paarsyeshme, përfitimet e njëpasnjëshme, që vijnë nga kjo detyrë, se vetë detyrën, madje dhe se shtetin, se vetë atdheun. Nuk kanë idealizëm, as vizion, vetëm aftësinë që t’u pëlqejnë eprorëve, nuk pranojnë bashkëpunëtorë, por funksionarë që t’u shërbejnë. Vendet e vegjël duhet t’u japin shumë rëndësi kulturës së tyre, ajo mbart identitetin, imazhin, prosperitetin, prurjen ndaj të tjerëve, por edhe sot në përfaqësitë tona, të paktën për ndonjë që di, kultura dhe njeriu i saj nëpërkëmbet. Puna e parë që më është dhënë mua, kur u emërova, ishte ndreqja e portës së ambasadës dhe i fundit që të mos shkoja në një qytet në Veri të Italisë për të lexuar poezi tonat, shoqëruar me prejen e ditës së punës si në kooperativat bujqësore dikur. Më përfaqësues bëhet shpesh një emigrant, një muzikant, piktor, balerin, sportist, etj, dhe janë vërtet të tillë. Botimi i një libri i një shkrimtari të vendit tënd është më shumë se e gjithë ambasada në vite. Por ja që ndodh të përzgjidhen militantët për shpërblim apo nga ata që e shpërblejnë emërimin, e pagojnë dhe, kur vijnë këtej, veprojnë si të ishin kurbetllinj, ashtu punojnë, me zellin e klandestinit që i duhet të bëjë ca para, me arrogancën dhe cmirën e dështakëve, me fat të dhuruar. Dihet që bota ka vënë ambasadorë dhe shkrimtarë dhe artistë, edhe Mbreti ynë i vonë, Zogu I, ka pasë emëruar si përfaqësues eseistin e shkëlqyer Faik Konicën apo poetin Ali Asllani, edhe Dante ka patur detyra diplomatike, dhe demokracia jonë, që në fillimet e veta e dha këtë vizion, sepse me njerëz të artit, kur është e mundur, i bëhet nder diplomacisë, e bën më art, e kulturon edhe më komunikimin dhe tërësinë e marrëdhënieve me të tjerët, ndërsa shpesh ambasadat tona nuk kanë as dhe një raft librash, jo më bibliotekë e arkiv, kur deri para ca kohësh kishin dhe depo armësh, po, po, municion të futur banditshe në kohën e diktaturës. Parisi se ku i çoi ato në një muze, mbase u ka venë diçiturën “diplomaci shqiptare”, Roma dërgoi specialistë, ua dorëzuam armët vetë atyre. Punoja ngjitur me një sasi bombash, me një “gërdec” të vogël, të mbartur. Por më të rrezikshme janë ca lloj bomba-ambasador, që të plasin kur t’u duhet apo kur t’i urdhërojnë dhe hedhin në erë imazhin e përbashkët të vendit tonë. Nejse, ne ende jemi i vetmi vend në Europë pa një akademi apo institut a qendër kulture në ndonjë nga rmetropolet e Europës, kur Rumania p.sh. Akademinë e saj kulturore në Romë e ka më të madhe e më hijerëndë se vetë ambasadën e saj. Austria ka dy akademi kulturore në Itali, kanë dhe vendet e largëta si Japonia, Brazili, etj. Përflitet dhe kam shpresë se së shpejti do ta ngremë dhe ne.
Të më falni që u zgjata kaq, s’doja të flisja fare, por rrallë trajtohen këto çështje, s’duhet të jenë tabù dhe ju ma dhatë këtë mundësi. Se ashtu si një libër apo vepër arti që sintetizojnë nga shpirti dhe kultura e një populli, edhe një përfaqësì është si një libër a vepër e gjallë e qytetarëve dhe e komunikimit të atij populli. Globalizmi për mua është njohja e madhësisë dhe veprimtari në këtë madhështi, ndërsa kohë e interkulturave do të thotë të kulturosh veten me tjetrin dhe tjetrin me veten, të pasurohesh dhe jo të tretesh. Por ne shpesh jemi ende larg, prandaj dhe duhet pranuar detyra e misionarit, e angazhimit të tij, se që këtu fillon, nga banalja në dukje, se si përfaqësitë të shpëtojnë nga dualizmi dhe uniteti korruptiv ambasador-shofer dhe të ketë status për diplomatin, që e mbron nga amabsadori i vet, se me dukuri të tilla penguese, kur ka, energjitë humbasin përbrenda atyre mureve, që s’kanë veshë, por brirë e kthetra shpesh, dhe të shaplosim jashtë tyre patjetër e medoemos Shqipëri, atë që ka qenë në shekuj dhe që po përparon vërtet dhe të afrojmë Europën në brigjet tona, botën. S’ka si të mos ngazëllehesh dhe të mos të të shtohet përkushtimi, kur drejtuesit tanë e kthejnë rrjedhën e punëve në këtë drejtim dhe imazhi i vendit tënd vazhdimisht bëhet më i mirë e më me dritë.
Futja e Shqipërisë në disa nga organizatat dhe strukturat Euro-Atlantike, shpallja e Kosovës si shtet i pavarur, janë dhe sukses i diplomacisë, bashkëpunim i shtetit tonë me botën e qytetëruar Perëndimore.

Revista Haemus: Beson se rinjësimi i Shqipërisë me Evropën parakupton një njohje të mangësive që pati diplomacia perëndimore gjatë kohës së diktaturës shqiptare?

Visar Zhiti: Po, po. Njohja është dhe mbushje e mangësive, përmirësim i vetvetes individ, përzmadhuar në kolektivitet. Ka dhe diplomaci të mangësive, të heshtjes, diplomaci agresive,etj.
Por nuk duhet harruar, që ekzistenca jonë si komb, krahas luftës dhe përpjekjeve të popullit tonë, është dhe vepër e diplomacisë perëndimore. Diplomacia e së drejtës do ta qaja unë. Tani jemi në qendër të vëmendjes, pra, është ashtu siç thoni ju. Ne na mbetet që kohë tonë ta bashkojmë me kohët e të tjerëve, që ngjarjet, e ardhmja, të jenë dhe në dobinë tonë, pa dëmtuar të tjerët. Kundër jo dhe jo. Kjo është një pjesë e asaj që duhet të bëjmë.
Perëndimi është me diplomacinë e paqes. Gabimi i rëndë i luftrave bëhet në emër të saj. Qofshin të fundit!

Revista Haemus: Cilat janë, sipas teje, përbashkësitë mes nazifashizmit dhe komunizmit?

Visar Zhiti: I përkasin shekullit që iku. Dua të them dhe të një epoke të rënë. Dhe nazifashizmi dhe komunizmi ngjasojnë si dy pika, jo uji, por loti a gjaku. Në fakt një apokalipsi, që u përsërit. S’ka rëndësi që njëra ishte si në të djathtë të tjetrës dhe tjetra si në të majtë të së parës. Po që nisën si ëndërritje, kokëkrisje dhe dalldira revolucionare? Ishin utopira, pakënaqësira të mëdha, makthe ndaj sistemeve shoqërorë, krizave ekonomike e politike botërore, madje vërtet në fillimet e tyre u shpallën si kundër borgjezisë, kapitalizmit dhe në thelbet e tyre së bashku kishin socializëm dhe hegelizëm, herë mbrapsht, herë me kokëposhtë, herë kundër, herë hiç, sepse nazizmi, p,sh, ishte antisocialist e antidemokrat ashtu si socializmi kundër nazizmit dhe fashizmit, duke u shndërruar si ato. Nazizmi bëri realitet totalitarizmit hegelian duke u mbeshtetur te kulti i shtetit-komb dhe te hierarkia e racave, militarizimi i jetës, duke venë dhe kulturën nën zgjedhën e politikës. Njëkohësisht edhe aleati tjetër, fashizmi, duke himnizuar potencën dhe duke ngritur shtetin mbi individin, donte të ribënte perandorinë romake. Mori në ndihmë dhe Makiavelin. Për të folur për një shtet etik, pasqyrë të vullnetit të çdo individi dhe njëkohësisht kundër individit, shtjellë e vrullit të masave, duke ekzaltuar heroizmin. Dihet se kohërat entuziaste kanë aftësinë të shndërrohen në fanatizëm. Dhe fanatizmi pjell diktatura. Komunizmi u shtrir sikur deshi të bënte të kundërtën e tyre, Marksi e shpjegoi zhvillimin historik si luftë klasash, pra vetëm luftë civile, por kjo është e tmerrshme, të harrosh dashurinë njerëzore, vetë njerëzimin që do përparimin, pa atë dashuri është e pamundur gjithçka, sipas meje. Edhe komunizmi u bë perandori, për të përtërirë Romën e Tretë. Shoqërizoi faktorët prodhues, por në fak zhveshi dhe shoqërinë nga prona, duke e bërë pronën dhe prodhimin të të gjithëve dhe të askujt ose të shtetit, nocion i një makine në duart e disa të tmerrshmëve që ishin kundër kujdo, pra të individit të gjithëkontolluar. Nga një pushtet jetërsues, që sipas doktrinës së papërfunduar, duhej të merrej me dhunë, ashtu siç u mor, nga klasa punëtore, por që në të vërtetë e morën aventurierët e rrezikshëm. Dhe punëtorët ishin ata që u shtrydhën po aq shumë. Donin të krijonin njeriun e ri, kur qenia njerëzore është gjithmonë e vjetër sa dija e saj dhe e re sa e ardhmja e vet. Ngritën kultin e udhëheqësit, pushtetet u shndërruan në vetanake, të Hitlerit, Musolinit, Stalinit, Çaushesku, Enverit, etj, Statujat që u bënë vetes qysh në gjallje, ai bronz, ishte më i mëshirshëm se origjinalet e tyre të padurueshëm. Ranë bashkarisht, sundimtarë e monumente e sistemet që ngritën. Nazi-fashi-komunizmi shpyllëzoi, në natyrën njerëzore dua të them, dhe mbolli tela me gjemba, kafka, që bashkë me zgavrat e syve, kanë dhe vrimat e plumbave, sa më shumë të vdekur, aq më gjatë do të rronin ata, dogjën turra me libra si shprirtra. Komunizmi, më keq se nazizmi iu vërsul edhe Zotit. Europa që i polli, i mbyti po ajo. Nazifashizmi ra në kohë lufte, komunizmi në kohë paqeje. Kujtimi për to shërben dhe për të na treguar që, të marrësh pushtet, do të thotë se është dhe rreziku permanent i të shndërruarit në diktatura. Nazifashizmi fantazmëron herë pas here, ndërsa komunizmi shkërben demokracinë, më saktë e kundërta, që janë e njëjta gjë. Prandaj dhe postnazifashikomunizmi ka aftësitë të japë demo(n)kracira e demokraturatura. Që të dyja shpresoj dhe besoj se i pret fati i njëjtë me tiranozaurët.

Revista Haemus: Cila do të kishte qënë mënyra më e mirë që ish të dënuarit shqiptarë, por edhe të huaj, të ndiheshin të shlyer, në radhë të parë shpirtërisht nga ana e shtetit?

Visar Zhiti: Që të mos kishte diktatura. Por liri. Drejtësia dhe dhëmbja. E kaluara nuk zhbëhet më, por pasojat e saj, mundet. U bënë përpjekje rehabilituese, u dhanë shkolla, shtëpi, punë e detyra ish të dënuarve politikë, madje disa prej tyre u kthyen prapë nëpër burgjet, por këtë radhë si roje. Të qenit i lirë është më e madhja gjë. Por edhe detyrimi i shoqërisë që të mos jesh i lirë të vuash prapë apo të çmendesh. Duhej të dënohej ligjërisht, të paktën si bëmë morali, patjetër diktatura dhe diktatori, i cili ende mban(te) dekoratat që i dha vetes, “hero i popullit”, të dënoheshin po kështu dhe diktatorët e vegjël që gjëmat i bënë të mëdha, plojë dhe genocid apo shkelje të të drejtave të njeriut. Po ahere s’kishte të drejta të njeriut, s’i dinim, mund të thonë. Po që kishte njerëz, a e dinit?, mund t’u themi. Duhej kërkuar falje, një ndjesë publike ndaj të dënuarve, ndërsa ndodh që xhelatët të bërtasin se i kanë falur viktimat e tyre, pra çështja duhet mbyllur, kur të drejtën e faljes nuk e kanë persekutorët, por të persekutuarit. Torturuesit e llojllojshëm vetëmashtojnë që edhe ata janë të persekutuar, në një farë mënyre po, por jo se u përgjakën nga regjimi, nga që na tregojnë këmishët e tyre metaforike të lyera me gjak, se ato njolla të kuqerremta janë nga gjaku i atyre që torturuan. Unë e di që është e vështirë të falësh të pafajshmit. Dhe të ndëshkosh me të ndëshkuarit. Na thonë se ju dënuan atëhere se pse shkelët ligjet dhe nuk bërtet askush që pse ligjet na shkelën ne. Ndërkaq, mrekulli, jemi në sistemin që ëndërruan ish të burgosurit politikë, pa ata në krye a në vendet drejtuese. Të tjerë u kanë përvetësuar vuajtjen, idealet, vizionet e ardhmërisë, aleatët perëndimore. Natyrisht që janë bërë dëmshpërblime nga një qeveri dhe qeveria pasardhëse shpesh i kthen në shpërblime-të-dëmshme, madje dhe në fyerje të vuajtjes njerëzore, sepse s’mund dhe s’duhet të bëhet propagandë me vdekjen dhe djersët e saj infernale, as me gjakun e derdhur siç mund të bëhet publicitet me gjakun e shitur a të dhuruar spitaleve. As me lotët. Që më shumë janë të brendshëm. Me të drejtë dhe vit për vit kërkohen hapjet e dosjeve, që të dalin listat e atyre që bashkëpunuan me organet e sigurimit të diktaturës dhe nuk kërkohen listat e atyre që i detyruan njerëzit, deri edhe me akte çnjerëzore, të bashkëpunojnë me ato organe barbare.
Çfajsimi qenka më i rëndë se fajsimi, dëmshpërblimi më i ngatërruar se dëmi dhe shpërblimi së bashku. Si mund të bëhet barazpeshimi? .
Siç e thashë, unë do të doja drejtësi dhe dhimbje, dashuri për këdo, paqe të drejtë, me ish të burgosurit politikë në ballë. Dua harresë për të kujtuar dhe kujtesë për të harruar, që të mos jenë vetëm plagët gurët më të çmuar të një populli.

Revista Haemus: Çfarë ëndrrash ushqen djali yt dhe si ia zbërthen ti këtë botë me gjithnjë e më pak kufij të dukshëm?

Visar Zhiti: Gëzohem kur gëzohet dhe pëlqen ç’pëlqen mosha e tij dhe dua që të jetë plotësisht i moshës, të ëndërrojë si fëmijë, që për ne shpesh bëhet e largët ajo ëndërr, mister magjepsës. Ngjyra do tani, dhe tinguj, dhe lodra komjuterike, edhe të dalë. Edhe bota është lodër për ta, edhe prindërit mbase. Lodër që i do.
Im bir, kur ishte më i vogël, e dinte se në burg futen të këqinjtë. Nga filmat sigurisht. Dhe rastësisht pa në televizor fytyrën time, po flitej për burgun tim. Eshtë e vërtetë?!, më pyeti i pataksur. Po, i thashë, nuk duhej ta gënjeja. Pse?, këmbënguli. Nga që ishin përbindshat, desha t’i thosha thjeshtë. Si në një përrallë. E pashë që kisha ndërhyrë në ëndrrat e tij. Po rikthehej e kaluara, që s’ishte e tij. Unë duhej t’i jepja sa më shumë të ardhme. A mundeshim të gjithë? Tani që im bir është më i rritur, ma zbërthen ai këtë botë, i zbut ai kufijtë mes kohëve dhe vendeve dhe gjërave. Të ëndrrës dhe zhgjëndrës. I praron me veshtrimin e tij plot dritë.
Na ishte seç na ishte, dhe është e vërtetë, po vazhdoj unë i gëzuar, kur shëtisja me tim bir rrugëve, në ndonjë shesh a park, shikoja se si ai mblidhte pendët e rëna të pëllumbave, që t’i bënte prapë pëllumb, kështu më thoshte me një pafajsi engjëjsh. Është ai që po më mëson mua. Ashtu si unë, që siç e thashë më parë, desha të ribëj atin tim, dhe fëmija ribën atin e vet, pëllumbin e bardhë. Dhe unë i uroj flatra botës së tij. Çdo ditë punojmë për ato flatra. Të gjithë.

Revista Haemus: Çfarë mendon se sjell të re poezia e sotme shqipe në hapësirën me “unitet në diversitet”?

Visar Zhiti: Besoj pak tek risia në poezi. Nga që dhe Homeri më duket poet modern, ndonjëherë më i sotshëm se poetët e sotshëm. Poezia moderne ka forma më shumë, ndërsa jeta, sipas meje, do poezi më shumë. Jam për poezinë e lidhur me jetën, për poezinë që bëhet jetë dhe për jetën që bëhet poezi. Poezi e re, sipas meje, nuk është vetëm ajo që shkruajnë të rinjtë dhe as ajo që sapo u shkrua, por dhe ajo, së cilës i ndjejmë nevojën ta rilexojë, që sot më thotë diçka tjetër dhe ndryshe duke më dhënë një ndjesi të re, madje dhe çast të ri. Gëzohem kur poezia e re sjell vetveten, por jo që vetvetet, pa qenë metafora të poezisë, të jenë më imponuese, më të interesuara se ajo që krijohet. Natyrisht, jeta është më e çmuara se gjithçka, por në art jetën e bën vepra dhe jo autori, që gjithmon duhet të jetë më i ri me veprën më të re, por shpesh më të vjetrit nuk u lënë hapësirë më të rinjve, as i vlerësojnë dhe as i nëvlftësojnë, pra i bëjnë të paqenë dhe mjaftohen me veten e tyre të konsoliduara, ndërsa më të rinjtë nga ana e tyre ngulmojnë të ngulin, jo jetën e tyre, por emrin, pa veprën e mjaftueshme, madje duke shtyrë të tjerët, se e mendojnë si luftë brezash dhe pastaj si harrim të njëri tjetrit. Në art futesh me dashuri. E cila s’mjafton. Dhe me punë. Që prapë s’mjafton. Dhe fati ndonjëherë s’ka se ç’të bën. As të qenit i vjetër, klasik, por as të qenit i ri, jo vetëm si moshë, dhe i talentuar përherë, që është e domosdoshme. Duhet të kërkosh, shpesh pa e ditur se çfarë, ja ashtu si dritën, si emocionet, pa moshë, duke qenë vetvete, edhe pa veten, të ecësh, edhe pa rrugën. Nga që kërkove mirë, do të të kërkojnë.dhe më mirë. Shpesh grupohemi për të qenë më të fortë, kur forca është dobësi dhe dobësia forcë. Ngjasohet në të shkruar, por dhe duhet të besojnë se thinjat e dikujt mund të jenë dhe fërgëllimi i mëngjezit të tij dhe s’dua ta them të ndërsjelltën.
Poezia e re është më shumë e të rinjve dhe ajo sjell çlirshmëri më shumë, lojë të bukur me fjalën, pak shpresë. Ka individin në qendër, më shumë se kolektivitetin, unin më shumë se atë që i duhet unit, përditshmërinë më shumë se jetën dhe sublimja është që s’ka asgjë sublime. Solli egzistecializmin në artin tonë, që kishte munguar. Është, me kuptimin e mirë, efemere, aq sa dhe përjetësinë e detyron që të jetë e tillë. Këtu është vezullmi i saj ftohtanak, bindës dhe unë befas kujtohem që kam frikë nga dashuria virtuale, nga poezia e shkruar me komjuter, më duhet një tingull i drejtpërdrejt violine, një e qeshur gruaje, një trok kali a treni, një gjethe që bie... shiu, që vjen nga lart, nga qiejt e dëshirave. Poezia shqipe sikur po e sjell një shi të tillë dhe unë dua të jem i qulluri i saj, përherë në pragje stinësh.

Revista Haemus: Këto kohë doli nga shtypi vëllimi yt “Shekull tjetër”. Çfarë mendon se duhet të dijë lexuesi nga goja e autorit lidhur me këtë libër? Si do ta kish këqyrur kritika këtë libër nëse do të huazonte sytë e autorit?

Visar Zhiti: Mua më prek vëmendja juaj, është përkujdesje dhe ju jam mirënjohës, por të flas për librin tim që porsa ka dalë, e kam të vështirë. Le që më ngjan si një grackë, që nëse bie, nuk do të di të dal prej saj. Se ende nuk e kam krijuar distancën e nevojshme me të. Që të më duket sikur s’është imi, por i lexuesit dhe të kem statusin e tij suprem, kur për libat tanë është më mirë që ne vetëm t’i shkruajmë. Megjithatë lejomëni, që në vend të përgjigjes, të vë faqen e parë të atij libri, tregimin hyrës, të shkurtër fare, që mbase s’është tregim, por në këtë rast, besoj, se shpjegon më bukur se sa unë.

“BISEDE E PORSANISUR

- Shekull tjetër? Mirë, mirë, por jeta është po ajo.
- …
- Pse nuk përgjigjesh? Ç’do të thotë kjo për ty?
- Asgjë dhe gjithçka, por… dhe një gjë e vogël fare, e brishtë, si një rreze…
- Dhe?
- Thjesht, po flas me vete.
- Po cili është shekull tjetër, ky që jemi, ai, i ikuri, apo tjetri, i pa ardhuri ende?
- Kur merr frymë i lirë, je kudo dhe në çdo kohë. Se frymë do të thotë shpirt dhe shpirti është i përhershëm.
- Pa trupin, pa veten, e ç’mund të bëhet?
- Ne jemi te të gjithë dhe të gjithë janë te ne. Vijmë, ikim, rivijmë… Çështja është si të shkohet te tjetri tani, që tjetri të vijë te ty?
- Do të doja vërtet.
- Së pari vetja te vetja, pastaj koha te ne, ne te koha ashtu si çasti te përjetësia dhe përjetësia te çasti.
- Hë, po si?
- Me dashuri, absolutisht me dashuri.
- Ti je shërbestar i Zotit?
- Jo, jam vetë Zot.
- E çfarë bën?
- Tani po të rrëfehem ty. Lexomë!”

Revista Haemus: Cila ka qënë fjala e urtë që të ka prirë në jetë deri tani?

Visar Zhiti: Ende s’e kam dëgjuar, po mundohem ta krijoj. E di që do të më duhet për pas vdekjes.


Poeme scrise în România

În castelul regelui

De ce trebuia să ne punem
papuci mari
peste pantofi noştri
când am vizitat castelul regelui?
Ca să nu rănim covoarele
să nu se simtă paşii noştri
când păşeau pe alte veacuri
sau aşa se trecea printre intrigi?

Dar nu vă povestesc despre sălile stranii, statui
cioplitul în lemn negru
precum memoria
despre arme, înarmarea cailor şi ieşirea secretă
din raftul de cărţi

despre masa la care stătea regele-n picioare
ca să nu stea mult vizitatorii
nici despre cea mai mare oglindă din ţară
unde regele privea regele –

casa asta nu trebuia să se termine niciodată
căci, potrivit superstiţiei, murea stăpânul ei
dar regii mai şi mor, voi povesti
despre marele cufăr de la intrare
plin cu papuci moi pentru a linişti paşii noştri

se încălţau cele 5 continente
răzând precum copilaşiii

Da, da, ţin minte râsetele.
Trebuia asurzit mersul
ca să nu se trezească
misterul trecutului.
Sinaia – Bucureşti, 16.06.1994



***

departe de ţările noastre ca doi Tantali
bem cafea: eu cu un editor
de la Belgrad
vorbim într-o a treia limbă despre Kosova.
A fost leagănul Serbiei, îmi spune, noi avem dreptate
dar e plină cu albanezi, aveţi dreptate voi.
Înseamnă c-am avut mai multe leagănă,
zic eu. El tace.
Dar să nu transformăm leagănele-n morminte, oftez.
Patria e o întâmplare, îmi spune belgrădeanul. Şi
n-avem de ce s-o pierdem întâmplător, adaug eu.
Împreună ne îmbogăţim reciproc. Ded prisos
nu-i nimeni.

Răsturnăm ceştile ca să ne citim destinul,
Bunule sârb? La capătul munţilor Balcani
Ne aşteaptă viitorul. Iese din ape precum sirenele
Ce aleargă prin păduri şi aşa, goale, timide
se apropie de oraşe…
Bucureşti, după masă...

No comments: