ARDIAN VEHBIU: Pluhuri më i shtrenjtë se libri

Im atë kish bibliotekë të pasur, të cilën e kish mbledhur vetë, vit pas viti, me libra të profesionit. Ca prej këtyre i kish lexuar, ca të tjerë e kishin lexuar; dhe më në fund, në një raft rrinin edhe librat që i kish shkruar vetë.
E megjithatë, kur dua të kujtoj atë bibliotekë, që mbulonte të paktën tre faqe muri, i pari titull që më vjen në mendje është Enciklopedia e Madhe Sovjetike (Большая советская энциклопедия), në botimin e dytë, të viteve 1950-1958.
Pesëdhjetë vëllime të rënda, të vëna në rresht e të veshura me uniformë blu të errët, si të ishin rekrutë të flotës; e të dalluar prej njëri-tjetrit jo nga  titulli,  por  nga  numri.  Pesëdhjetë  batalione  marinsash  cirilikë, tashmë në gjumë.
Kot  e  mban  këtë  enciklopedinë, i  thoshte  ime  më;  sa  zë  vend  dhe mbledh pluhur. Hidhe më mirë.
Por im atë nuk dëgjonte nga ai vesh; edhe pse vëllimet e enciklopedisë nuk e kam parë t’i prekte kurrë. Për të, ajo armatë fjalësh ishte trashëgim magjiplotë prej viteve kur kishte studiuar në Moskë; dhe pesëdhjetë vëllimet e ruajtura në bibliotekë vlenin si lingotat e arit, që kanë pasë mbajtur bankat në bodrume të fortifikuara, për të garantuar vlerën e monedhës.
Unë, nga ana ime, enciklopedisë ia mbaj mend mirë edhe ngjyrën edhe aromën karakteristike, por jo fjalët – sepse rusisht nuk dija. Madje, me kalimin e viteve, ato bedena të Murit të Madh Rus, që më ngriheshin mu në dhomën ku flija, erdhën dhe u shndërruan në kufitarë të një territori të keq, ku kisha refuzuar të shkelja.

Ka artikuj të vyer, për shkencën dhe teknikën, thoshte im atë; por pa bindur kënd, madje as veten.
Pas ftohjes dhe pastaj “prishjes” me sovjetikët, në vitet 1960, Bashkimi Sovjetik  erdhi  dhe  përfundoi  i  shpërbërë,  anembanë  Shqipërisë,  në trajta produktesh herë kulturore herë politike, herë shkencore herë dëfryese, që tashmë nuk i duheshin më kujt, por që shumëkush i ruante. Disa mbanin enciklopeditë, të tjerë pllakat e gramafonit me operat e Glinkës dhe baletet e Çajkovskit dhe rumbat e fokstrotet si prej cirku;
disa radiot me dru panje, të punuara si mobilje, të tjerë albumet dhe librat e artit, riprodhimet e peizazheve të Shevçenko-s; e të tjerë akoma fotografitë  që  kishin  bërë  andej,  të  veshur  me  pallto  të  rënda  dhe kokore, të përqafuar me krijesa flokëçelura si prej bore.
Unë mbaj mend edhe filmat vizatimorë të Mosfilm-it, që i shfaqnin në kinemanë e Pallatit të Pionierëve – dhe njëfarë droje ose ankthi, që më ngjallte mua fëmijës zëri i kadifenjtë i përrallëtarit rusisht, në sallën e errët dhe të zhurmshme; sikurse mbaj mend edhe veturat e markave sovjetike – Pobjedat, Zim-ët, Moskviç-ët, Vollga-t, të cilat vjetëroheshin, dita-ditës, në rrugët përndryshe pa trafik të Tiranës.
Elitave të krijuara në vitet 1950, që kishin studiuar me aq entuziazëm në universitetet e Lindjes e më shpesh në ato të Bashkimit Sovjetik, iu desh pastaj t’i heqin mënjanë municionet e tyre të lagura të dijes, së bashku me kujtimet, diplomat deri dje të vëna në kornizë, gratë që kishin marrë andej dhe krenaritë e mëdha.
“Bashkimi Sovjetik është bërë tashmë qendra e botës së qytetëruar,” pallte parathënia e veprës.
Pesëdhjetë vëllime, pesëdhjetë mushka të militarizuara, që transportonin, nga një vit në tjetrin, një botë tashmë për ne të perënduar:  Bashkimin  Sovjetik  të  sapodalë  triumfues  nga  Lufta  II Botërore,  dhe  të  gatshëm  për  të  pushtuar  botën  mbarë.  Herë-herë, vendi që zinin këto troje të fjalës ruse, në bibliotekë, më dukej i krahasueshëm me vendin e Bashkimit Sovjetik vetë, në hartën e botës – tepër i madh, tepër i shtrirë, tepër i hapësirshëm për të pasur kuptim mirëfilli.
Kur shkroi, në 1940, prozën e vet të mistershme, për “Tlön Uqbar-in”, dhe për Orbis Tertius-in, këtë version të një enciklopedie dyzet- vëllimshme hartuar në vendin imagjinar të Tlön-it, Borges-i gati i parapriu shfaqjes në firmamentin tonë, të këtij objekti kabá dhe të frikshëm, të këtij plani për t’i dhënë trup dhe jetë një roboti stalinist të hatashëm, të programuar për ngërthim mendjesh.
Për enciklopedi të tilla baroke dhe madhështore si paradë, thonë se nuk i lexon askush – qëllimi i tyre nuk është të përcjellin dije dhe të kuvendojnë me përdoruesit, por ta skalitin dogmën në mermer dhe t’i japin vërtetësi të amshuar. Jo më kot ua ndesh vëllimet e numëruara të vëna në radhë, uniformisht, në sallat e bibliotekave institucionale – roje të statu quo-së, të dijes së koaguluar, në mos të fosilizuar; kështjella ndonjëherë më të papushtueshme se ato prej guri.
Vite më vonë, pasi vdiq im atë, jemi përpjekur të bindim ndonjë bibliotekë a institucion kulture, në Tiranë, që t’i marrë ato vëllime – por këtë pesëdhjetëkëmbësh antideluvian tani nuk e dëshiron më askush, as për ta pasur, as për t’ua treguar të tjerëve, butaforikisht, se e ka. Vepra, me kalimin e viteve, ka përfunduar në zhvepër –ekzoskelet kandrre dikur të ngathët e sot përndryshe të përtharë, përmendore e trishtë e entropisë, vrimë harrese e kthyer së prapthi.
Nëse  një  enciklopedi,  në  vetvete,  nuk  shfletohet  por  vetëm  peshon, fizikisht dhe mendërisht, aq më pak do të hyjë në punë kjo sovjetikja, në Shqipëri, kur e shkruar në një gjuhë tjetër, tashmë të huaj në të gjitha kuptimet e mbiemrit; dhe që i referohet një rruzullimi me të cilën ne shqiptarët pothuajse nuk komunikojmë më.
Pa përmendur pastaj që vetë Bashkimi Sovjetik ka dalë nga përmasa jonë e historisë, dhe tani mbijeton, njëlloj si Tlön Uqbar-i i Borges-it, në kujtime, në imagjinatë, në harta, në disertacione... dhe në enciklopeditë. Çfarë  janë  ato  pesëdhjetë  vëllime,  në  mos  një  sistem  i  renditur udhëzimesh të imta deri në obsesion, se si ta risjellësh përbindëshin në jetë,  faqe  pas  faqeje,  dogmë pas  dogme, hero  pas  heroi,  kodon  pas kodoni?
Ende e stivuar në raftet e bibliotekës sime, por tashmë me vëllimet të përziera si letrat e bixhozit para fallit, Enciklopedia e Madhe Sovjetike vazhdon të mbledhë pluhur, shtresë pas shtrese, pa u shqetësuar për ndryshimet përreth.
Sikur të begeniste dikush ndonjë ditë, dhe të ulej t’ia bënte analizën stratigrafike pluhurit, do të gjente aty historinë tonë si familje – leskra dhe luspa të kodeve tona intime, përzier me tymra të vjeshtës, qerpiç të tharë, blozë të oxhakëve të mëhallës, hi duhani e, kushedi, edhe ndonjë atom ceziumi radioaktiv, të arratisur nga Çernobili përtej.
Por se  ç’kanë një  qetësi si  prej varreze tani, aq sa  nuk  të  bëhet t’i trazosh më – thuase po të guxosh t’ua hapësh kapakët, do të të shkrihen në duar, si rëra; dhe askush nuk do të uronte t’i shtohej rërë Saharasë që na rrethon. 

[Nxjerrë nga libri Sende që nxirrte deti, Dudaj, Tiranë, 2013].

No comments: