Hiqmet Meçaj: Përjashtimi në letërsi

Për shumë autorë është thënë se janë mbyllur në kullën e fildishtë.
Të mbyllesh në kullën e fildishtë do të thotë të mos kesh komunikim me të tjerët, të jesh i përjashtuar.
Arti është e fshehta që humbet sepse u zbulohet të tjerëve.
Thënia e mësipërme më duket se është çelësi më i mirë për ta kuptuar këtë. Çdo njeri, pa qenë e nevojshme të jetë shkrimtar apo artist, ndjen dhe mendon në mënyra të ndryshme, gjithashtu përditshmërisht shprehet te të tjerët, nxjerr të fshehtat e tij, mirëkuptohet ose keqkuptohet me ta. Kjo është marrëdhënia njerëzore, mirëpo procesi i krijimit ndryshon.
Në se do të quajmë krijim një libër apo edhe një poezi të vetme, shikojmë se kemi të bëjmë me një sistem të tërë shenjash, pas të cilave rri i fshehur krijuesi i tyre. Për t'i zbërthyer të gjitha ato, duhet një kod dhe, pasi e kemi gjetur kodin, mund të themi se kemi arritur te e fshehta që ka humbur pasi na është zbuluar neve. Por ç'ndodh kur kodi është më i ngatërruar se ç'duhet, kur ka elementë të rinj të cilët nuk na lejojnë të arrijmë te e fshehta që i ka ikur krijuesit, por që nuk arrin dot të na zbulohet neve? Atëherë themi se ai krijues është mbyllur në kullën e fildishtë, pra është përjashtuar prej nesh. A nuk duhet thënë më mirë se të përjashtuarit jemi ne, që nuk arrijmë të zbërthejmë plotësisht kodin?

Këtu e dymijë e pesëqind vjet më parë Platoni është shprehur se syri nuk do të mundte të shikonte diellin, në se nuk do të kishte formën e diellit1. Sipas kësaj shprehjeje të çuditshme gjeniale, aparati dhënës, dielli, dhe ai marrës, syri, përshtaten për të bashkëjetuar, ose më mirë për të patur marrëdhënie. Nga kjo thënie universale mund të arrijmë fare mirë në përfundimin se shpirti duhet të ketë formën e së bukurës që të kuptojë e shijojë bukurinë, ose e kundërta (formën e së shëmtuarës që të kuptojë e shijojë shëmtinë). Këtu po bëj një shënim të domosdoshëm: (në veçanti shkrimtarët e mirë, meqë shpirti i tyre nuk mund të marrë dot formën e të shëmtuarës, nuk flasin për librat e këqij dhe nuk marrin pjesë në promovimin e tyre, sepse kjo do të ishte njëlloj sikur të merrnin pjesë në funeralin e letërsisë së mirë. Kështu që detyrimisht përjashtohen edhe fizikisht, meqë krijuesit e të shëmtuarës janë pambarimisht të shumtë, vetëreklamohen, dekorohen, ftohen nëpër bankete e redaksira, duke krijuar përfytyrimin se ajo letërsi e tyre është modeli që duhet lexuar e ndjekur).
Këtu fillon keqkuptimi i madh midis krijuesit dhe lexuesit që, nëpërmjet një kodi shenjash, humbet të fshehtën e vet për të na e zbuluar neve. Shkrimtari vetë shndërrohet në shenja të ndryshme, të cilat na japin kënaqësi kur i kuptojmë, sepse vetëm kështu arrijmë së fundi të ndjehemi të kënaqur ngaqë arritëm në skutat e fshehta të shpirtit të krijuesit. Kur nuk arrijmë dot, shkrimtari për ne është i pakuptueshëm dhe fajin ia hedhim atij, themi është i mbyllur në kullën e fildishtë, e përjashtojmë. Mirëpo më parë na ka përjashtuar ai, ne nuk e kuptojmë atë, kodi i tij është i vështirë për faktin se ne nuk jemi të përgatitur për ta zbërthyer. Në këtë rast mund të themi fare mirë: jemi ne që u mbyllëm në kullën e fildishtë.
Raste të tilla nuk ka vetëm në letërsi, por në krejt mendimin njerëzor në përgjithësi. Kujtojmë Darvinin, Njutonin, Kopernikun, Da Vinçin e plot të tjerë, që e paguan moskuptimin dhe përjashtimin ndonjëherë edhe me jetën e tyre. Të tjerë dekoroheshin e bridhnin salloneve, veprat e të cilëve sot kanë humbur e nuk kujtohen më.
Do të sjell një shembull pak të zgjeruar, jo nga prehistoria e letërsisë, por nga ajo e shekullit që sapo kaloi. E kam fjalën për poetin Kavafis.
Krijimi është vuajtje në vetmi, mbyllje në mikrobotë, që kërkon të dalë nga fshehtësitë e shpirtit në makrobotë. Kavafis ishte i mbyllur në vetminë e vet, vuante vite të tëra për të nxjerrë nga shpirti të fshehtën e një poezie. Ai nuk interesohej fare si shkruanin poetët e tjerë grekë të kohës. Në Greqi asokohe lulëzonte romantizmi me përfaqësues të mëdhenj, të cilët ndiqnin traditën, duke e modernizuar atë me mjete të reja shprehëse. Për Kavafin tradita ekzistonte në një formë tjetër, krejt ndryshe dhe prej tij kodifikohej në një mënyrë që të tjerët nuk mund ta kuptonin. Kavafis për rreth 40 vjet ishte një poet i kullës së fildishtë, sepse krijimtaria e tij përjashtonte të tjerët. Të gjitha poezitë e poetit, rreth 13, në mbi tridhjetë vjet, kishin brenda tyre kundërshti ndaj asaj që ishte krijuar para tij. Mos vallë Kavafis shkruante për të përjashtuar të tjerët? Absolutisht jo. Ai shkruante të nxirrte përjashta të fshehtën e vet, e cila mbetej e fshehtë sepse nuk çkodifikohej dot, duheshin çelësa të rinj për ta hapur baulen ku gjendej thesari. Pra Kavafis përdorte shenja të tjera që përbënin një kod të ri.
Te poezia e tij, Mure, poeti shprehet "... përreth më ngritën mur. / Dhe tani rri dhe dëshpërohem këtu. / Më gërryen zemrën dhe trurin ai mur, / sepse jashtë kisha gjëra shumë për të bërë". (Përkthimi im). Kështu e përshkruan ai vetë përjashtimin...
Po përdorim përsëri një thënie të Platonit, që e kanë shfrytëzuar aq mirë kubistët: ndjesia është lëvizje, shpirti, (fryma) palëvizshmëri2. Kubistët e shndërruan kështu: lëvizja është armik i formës3. Thënia e mësipërme e Platonit është, sipas mendimit tim, shumë komplekse. Sipas tij, ndjesia, (aftësia perceptuese me anë të shqisave), ndërgjegjja, që buron nga qenia materiale njerëzore, është e lëvizshme, e ndryshueshme, kurse shpirti nuk ndryshon, sepse është i përjetshëm. Kjo na çon te mendimi se shkrimtari, lëviz, udhëton atje ku do të shkojë ai edhe pa lëvizur fizikisht, nëpërmjet dhe falë ndjenjës së tij, në vetminë e vet.
Një studiuese e Kavafit, Alqi Thrilo, në vitin 1932, në revistën Qiklos, në shkrimin me titull "Disa përshtypje nga vepra e Kavafit", shkruan: "Jeta është një mashtrim i madh"..Pyes zonjën e nderuar: Kur jeta është një mashtrim i madh, po letërsia ç'është? Duke iu referuar poezisë Itaka, ajo bën një vëzhgim të mprehtë kur thotë, natyrisht për atë që udhëton drejt Itakës dhe për këdo që duhet të udhëtojë drejt Itakës: "Do të mësojë se udhëtimi nuk të çon gjëkund, se gjithçka është e kotë, se Itakat nuk ekzistojnë, por në udhë do të argëtohet, do pasurojë egon e vet, do ketë mësuar të vëzhgojë... Njeriu do ketë zbuluar magjepsjen nga jeta dhe kënaqësinë e ekzistencës...".(Përkthimi im).
Jo vetëm kjo poezi, por edhe të tjera, krejt vepra e Kavafit përshkohet nga udhëtimi ndiesor i njeriut nëpër botë të panjohura, prej të cilave shpirti i tij pasurohet. Pikërisht në udhëtime të tilla e gjen shkrimtari të fshehtën që kërkon të sakrifikojë duke ua zbuluar të tjerëve, duke ndjerë dhembjen e vetmisë dhe të sakrifikimit të së fshehtës së vet. Jeta dhe vepra e Kavafit, por dhe e shkrimtarëve në përgjithësi, (këtu nuk fus të gjithë ata që shkruajnë e bëjnë male me libra dhe që fare mirë mund të quhen shkrum(b)tarë, por jo shkrimtarë), është një ikje e hidhur nga realiteti, një zhytje brenda ndjenjës së tij, që lëviz në realitete të tjera, të cilat janë të vërteta vetëm për të dhe të kodifikuara në shenja, që presin të zbërthehen e të kuptohen nga të tjerët.
Më vjen edhe sot për të qeshur me diçka që më tha dikur një miku im grek, i cili sot nuk jeton më. E quanin Vangjelis Pavlopulos dhe e pëlqente Kadarenë, sidomos librin e tij "Kamarja e turpit". Një ditë, më tha, vendosa të shkoja në Stamboll për ta parë atë kamare, ku viheshin kokat e prera të kryengritësve kundër perandorisë. Shkova dhe pyeta gjithkund, asnjëri nuk dinte gjë për të. Qenka mashtrues i madh ky shkrimtari juaj, më tha. Paska krijuar një Stamboll tjetër nga mendja e tij!
Kadareja e kishte krijuar vërtetë Stambollin e vet, pa lëvizur fizikisht, duke udhëtuar nëpër kohë në vetminë krijuese, duke ngritur një qytet të ri perandorak, të besueshëm ndoshta më shumë se sa i vërteti.
A ka të bëjë tradita me tërë këto që thamë? A është tradita e dhënë e përgjithmonshme, e pandryshueshme? Përse tremb largimi prej saj?
Tradita është një grumbullim përvojash që jepet e gatshme për zgjidhje të gatshme. Traditë ishte për njeriun ngrënia e ushqimit pa praninë e zjarrit. Më pas, pas zbulimit të zjarrit, as i shkonte në mendje kujt të hante mish të gjallë. Në fillim u përdor guri, më pas veglat prej metali. Njeriu vuri në përdorim rrotën, e kështu me radhë. Përvojat e vjetra përherë kanë zëvendësuar të rejat, po jo brenda një dite dhe jo pa përpjekje e kundërshti. Vetëm brenda shekullit XX sa tradita janë përmbysur në të gjitha fushat. Po përdor si shembull Urën e Artës dhe atë të Patrës. E bukur është Ura e Artës, janë kënduar balada për të, por me mënyrën si është ndërtuar ajo, me vështirësi dhe kurban, mezi qëndroi më këmbë, e përse? Vetëm për të kaluar matanë një lumi disa metra të gjerë. Por për kohën e saj ajo quhej madhështore. Shumë vetë dyshuan në ndërtimin e saj. A mundet, me atë traditë ndërtimi të kalohej mbi det në dy brigje aq të largëta, siç ndodhi me Urën e Patrës, që duhej të përshkonte disa kilometra? Padyshim, kjo përvojë e re e përjashton urën e mëparshme, e quan një traditë të tejkaluar, që nuk jep më zgjidhje të frytshme e të gatshme, përjashton traditën e ndërtimit të atyre lloj urave.
Traditat e reja në fusha të tjera të përditshmërisë njeriu i pranon më lehtë se ato në fushën shpirtërore. Për shembull, pranon të lindë fëmijë me fekondim artificial, të marrë organet e dikujt për t'i ikur vdekjes. Megjithatë e ka të vështirë të pranojë një mënyrë tjetër të kënduari, të vallëzuari, të pikturuari, apo të shkruari. Më të vështirë e kanë vetë krijuesit që rendin prapa traditës, të cilët ndjehen të sigurt brenda zgjidhjeve të gatshme të së kaluarës, që janë tejkaluar dhe nuk e ndihmojnë më të fshehtën të sakrifikohet për t'iu zbuluar të tjerëve. Kodi i saj estetik është konsumuar. Kush kërkon zgjidhje të tjera, përjashtohet prej tyre, sepse krijimtaria e tij do të krijojë traditë të re në të ardhmen, pra do të jetë përjashtuese për ta.
Qershor 2007

1. "To máti dhen tha mborúse na vlépi ton ílio an dhen íqe to sqíma tu iliú"- citim i Kakia Nataridit në librin Piktura (I Zografiki), faqe 12, Athinë 1946
2. "I ésthisi íne qínisi, to pnévma aqinisía", po aty, faqe 58
3. "I qínisi íne ehthrós tis fórmas", po aty, faqe 58

No comments: