"Lindur në provincë, kujtesa e qytetit bri detit – detarët dhe njerëzit e brendatokës..." – Bisedë me shkrimtarin Arian Leka

Kafe “Detari”, ku uleshin njerëzit e detit, rishfaqt si në ëndërr, nuk është më, por durrsakët e vjetër, por edhe ata që e mbajnë mend në fëmijërinë e tyre, shohin se si në një tavolinë rrinë kapitenët e në një tjetër detarët e rinj. Mandej, e gjithë kujtesa e magjishme e një qyteti bri detit shpërfaqet në rrëfime ku ta ka ënda të futesh edhe vetë.

Fatmira Nikolli: Është botuar në Serbi, libri juaj i eseve “Dolap”. Si ka nisur shkrimi i këtij libri?

Arian Leka: Ka filluar para 10 vitesh, në vitin 2005. U ftova në një festival të esesë, “Esej Dani” në Pula, Kroaci, ku paraqita esenë, “Lindur në Provincë”, pjesë e këtij libri. Ky tekst bëri përshtypje të mirë dhe nga versioni i shkurtuar me të cilin u paraqita, ofrova për botim versionin e plotë. Kjo ese, tanimë e zgjeruar në formatin e një libri, është përkthyer dhe botuar në gjermanisht, polonisht, serbisht, anglisht, kroatisht dhe në gjuhën malazeze.


- Pse e shkrove këtë tekst?

Mendimi i parë ishte ruajtja marrëdhnieve me një qytet të si Durrësi. Në jetën e tij mijëvjeçare ai ka provuar shijen e të qenit kryeqendër, madje jo vetëm një herë, por edhe të qenit provincë, në të gjitha kuptimet që ne i njohim kësaj fjale. Njohu lulëzim dhe begati në motet antike, ku u modelua sipas modelit athiniot apo kur në shekullin XIII, ku u modelua sipas republikës venedikase, por që pas pushtimive të shumta ka provuar gjithashtu edhe vdekjen klinike. Si ta pa taskësh në gjak ndjesinë ktonike, qyteti bën jetë dyfishe: merr vëmendje, si të ishte qendër, por lakmon të qenit në hije, në qetësi, si provincat. Durrësi ka luajtur me këtë status – të qenit provincë dhe njëkohësisht qendër kulturore. Madje në prag të humanizmit, kur thema e Durrësit u bë i njohur si provintia Dirrachii et Arbani, siç i përmend edhe David Abulafia, në vëllimin 5 të “The New Cambridge Medieval History”. Ky qytet ka qenë nga domethëniet e rëndësishme për kulturën tonë, veçanërisht nga antikiteti në prag të Rilindjes europiane, kohë kur qyteti i Durrësit, njëlloj si republikat apo qytetet e tjera adriatike, administrohej si pjesa e qytetëruar e zhvilluar e qyteteve Adriattike. Në këtë kuptim Durrësi ka qenë bashkëkohës me qendrat e tjera të zhvilluara, ndonëse me kalimin e kohës, u zhvesh jo vetëm nga përgjegjësitë politike dhe administrative, por edhe nga cilësitë e intelektuale. Përse nuk i trashëgoi ky qytet këto cilësi (?) dhe nëse nuk mundi t’i trashëgojë, përse nuk mëton t’i rifitojë sërish këto vlera të humbura (?), mbetet të këqyret më me hollësi e të shqyrtohen dokumentet në Raguzë, Venedik e Vatikan, por edhe në atë që ndodh sot. Ajo që vërejmë është rehatimi e mbi shtresimet e fundme kulturore që i ranë për pjesë, anadollakizmin dhe komunizmin, mbi letargjinë dhe ambicjen e ulët, duke e katandisur veten në një gastronomik, pa kërkesat dhe dimensionet e dikurshme. Durrësi i vlerave është qyteti i jetës publike, i bibliotekës, i forumit dhe i agorsë. Askokohe qytetit nuk kishte humbur ende ritmin, nuk i qenë thyer gjunjët. Sot, ky qytet ruan fare pak kujtesë nga kjo trashëgimi. Fjala “e jona” e ka humbur dyluftimin përballë fjalës “e imja”. Madje më fort se shkatërrimi i monumenteve, më vjen keq pvr bjerrijen e kujtesës. Qyteti, thënë ndryshe banorët, ata që jetojnë mbi atë truall nuk mbajnë mend, madje as që duan t’ia dinë se ç’ka qenë ky qytet. Qytetarët e dikurshëm, ata që qeverisën dhe që sunduan lanë gjurmët e veta mbi qytet dhe këto gjurmë janë mozaikët, amfiteari, termet, bazilikat, muret bizantinë, torra veneciane. Po banorët e sotëm ç’shenjë mendojnë se po lënë? Kjo amnezi dhe mungesa e marrëdhënies me vetveten shpjegon mbulimin e historisë mijëvjeçare, shpjegon heshtjen, mungesën e protesës kur qyteti dhunohej. Këtë herë nuk gjejmë dot shfajësim te pushtuesit, te romakët, osmanët apo te serbët. Këtë herë kemi qenë vetëm ne. Ne përballë qytetit për të cilin gjoja përbetohemi.

- Pse u bë Durrësi pikënisja e eseve tuaja, dhe metafora e shndërrimit të qyteteve shqiptare?

Bisedoj me njerëz që vizitojnë Durrësin dhe ata përmendin detin, ajrin, erën e mesditës, perëndimin e diellit. Të gjitha këto janë të bukura, por nuk janë qyteti. Këtyre vizitorëve mund t’u thuhet se ikën nga Durrësi pa e vizituar dhe pa e zbuluar qytetin. Kjo sepse deri këtu kemi thjesht natyrë, me piezazh. Mungon njeriu në këtë kartolinë idilike. Qyteti është gjendje dhe marrëveshje shoqërore. Qytetet, sidomos qytetet a historikë si Durrësi nuk mbahen më këmbë nga perëndimi i bukur apo nga flladet verore, madje as nga fondet dhe projektet, që treten si kripa në ujë. Qytetet historikë i mban më këmbë dashuria dhe marrëdhnia që vendasit kanë me qytetin. Pa këto qyteti zhvleftësohet, e humb vlerën, si një libër i palexuar. Në librin Lindur në Provincë ndalem mbi trashëgiminë detare, por edhe ca dëshmi që nuk ia përmendim Durrësit. Sigurisht që nuk janë zbulime që shfaqen rishtas para syve tanë. Përkundrazi, janë të njohura e të botuara, por nuk janë pjesë e kulturës dhe njohurisë, ndaj dhe banorët nuk i përjetojnë si të vetat. Një i tillë është për shembull, fjalësi i Arnold Fon Harfit. Me sa kujtoj janë 46 njësi leksikore, numra e shprehje që ai mblodhi në Durrës dhe i takojnë periudhe kur shqipja dokumentohet fare pak me shkrim. Ai dokument tregon jo vetëm ekzistencën e gjuhës por edhe të qytetit dhe të kulturës së tij. Mjaft të vërejmë përshëndetjet dhe urimet në këtë fjalorth: mirëmëngjes, mirë se vjen, mirëmbrëma. Nuk di se në Durrës ka ndonjë pllakë me fjalët mbi 560 vjeçare që trashëgojmë falë Harfit. As ndonjë rrugë me emrin e tij. Ndërkohë kudo nëpër qytet ndeshim gjithfarë emrash familiarë si emra rrugësh dhe monumente që as pop-kulturë nuk janë. Kjo e bën Durrësin e sotëm t’i qytetit po aq sa kopja origjinalit.

- Kur ke filluar ta ndjesh këtë ‘lindjen ne provincë’. Kur ka filluar të të peshojë?

Nuk e kam përfytyruar si peshë. Krahasimi që do i bëja “provincës” brenda secilit është ai me fshikëzën e ajrit në trup të peshkut apo si ballastrat e ujit dhe ajrit te nëndetëset. Nuk e kam ndjerë si barrë. Kjo provincë ka komanduar zhytjen dhe ngritjet lart. Në fëmijëri kam pasur ndjesi se jetoja në një kryeqendër. Durrësit nuk i mungonte asgjë nga ato që i nevojiten një fëmije. I rrituri ka nevojë për kryeqytetet, për urbanizim, institucione, ndërsa fëmija jo, fëmija do që kufiri i urbanes me natyrën të jetë i padukshëm, siç edhe kufiri i historikes me mitologjiken të jetë i kalueshëm lehtësisht. Këto parakushte Durrësi i përmbushte si pak qytete. Por shkrimtarët e mitizojnë fëmijërinë, sidomos rolin e vendlindjeve dhe gjyshërve. Është stereotip, klishe, që mund të tejkalohet. Mund të kesh lindur në një zgëç të botës, por të është dhënë “dhurata”, sikur të kishe lindur në zemrën e universit. Nuk dua të mistifikoj asnjë vendlindje pra, se çdo vend ku lindim dhe çdo vis ku jetojmë janë vendbanime të përkohshme. Por nga Durrësi kam mësuar durimin dhe se të jesh e të kesh janë plotësime të një së tëre. Qyteti u ruajt dhe mbijetoi nga njerëz që nuk u shkruhen emrat kurrkund. Njeriu bën sa mundet. Epoka e heronjëve është epokë e librave mbi heronjtë. Kurrë s’ka patur heronj si të librave. Të tillë ata janë prej shkrimtarëve, që rimodelojnë botën, që sjellin vlera, por edhe bëhen përgjegjës për krijimin e miteve. Kështu pra, kjo lindje në këtë lloj province me emrin Durrë për mua nuk ka qenë peshë, as guracel në këpucë, nga ata që më ka penguar ecjen. Përkundrazi. Në atë qytet, unë kam jetuar plot, edhe pse mund të mos kem jetuar mirë.

- Keni jetuar plot edhe pse mbase s’keni jetuar mirë. Çfarë keni marrë prej këtij qyteti?

Po le të themi se aty kam njohur muzikën. Muzika është një gjuhë e huaj, që e mësojmë fillimisht me veshë. Mund të shtoj edhe diçka tjetër që e lidh me Durrësin. Në qytetet e tjerë të mësojnë ecjen fillimisht. Në qytetet si Durrësi mësohet paralelisht ecja dhe noti, të cilin mund ta vështrojmë si metaforë të nisjes drej pafundësisë, udhë drejt thellësisë, por edhe përpjekje drejt më të vështirës. Në shkollën e muzikës, jam ushtruar se si mund të sillem me vetminë dhe çfarë mund të nxjerr prej saj. Aty mësova sajoj diçka me vetminë. Në atë qytet mësohesh të pranosh tjetrin. Në vitet kur u rrita atje Durrësi ishte qytet me shumë prurje kulturore. Aty ishin egjiptianët e qytetit, vinin e iknin romët, ishte arumunë, por edhe armenë, kishte boshnjakë, muhaxhirë, ishin vendasit, barinjtë e Veriut që veronin me bagëtinë në rrethina, por ishin edhe edhe çamët, kosovarët, që ishin fqinjë me ne. Ishin pastaj në qytet edhe ndoca famije italiane, bullgarë, gra franceze, greke e belge të martuara me shqiptarë, familje me mbiemër “tedeskini”, ishin detarët dhe bujqit, kishte të krishterë katolokë e ortodoksë, jahudinj, muhamedanë e bektashinj, pa përmendur këtu “marinarët” e dhe “turistët”, të cilët në një mëyrë a në një tjetër të bëjnë të kuptosh se nuk je vetëm ti në këtë botë. Brenda kësaj kulture legale në qytet ishte edhe një tjetër kulturë, kultura underground, kultura klandestine e njerëzve që bënin kontrabandë, që luanin poker netëve, që vinin baste dhe llotari të ndaluara, e njerëzve që ndiqnin valët televizive si gjuetari shpezët, ishte kultura e prodhimit fshehurazi e markat të pijeve huaja Kümmel e Martini (nuk di të them nëse ishte nostalgji ndaj viteve ‘30-’40 apo kundërvenie ndaj rakisë frutave apo vodkas, uzos dhe një farë rhumi vendas). Në një fuçi të tillë, ose e mblidhje dhe e fermentoje këtë kulturë, ose do e lije të tharrohej brenda teje. Një mjedis i tillë ka qetësuar tek unë acidet dhe ka forcuar bazat, ka pasuruar në kohën e duhur eksperiencat e mia.

- Libri juaj është përkthyer në Lindje dhe në Perëndim, ndërkohë që ju merreni me të shkuarën në këtë ese Njollat e gjurmët e komunizmi, si kanë kaluar në vendet ku është përkthyer?

Jo vetëm me të shkuarën në fakt. Janë së pari 3 sythe me nëntituj që merren me të sotmen, kryesisht. Kam menduar se libri, përveçse në Shqipëri, mund të zgjonte interesin e lexuesit edhe në Mal të Zi, Kroaci, Serbi, Poloni, apo të vendeve të Lindjes komuniste, ngaqë mjaft nga ngjarjet historike, personazhet dhe ndodhitë njerëzore që trajtohen aty kanë thuajse të njëjtin përjetim në vendet tona. Por edhe pse letërsia nuk shkruhet e adresuar apo me porosi drejt ndonjë lexuesi apo vendi, kam dashur të di si mund të përcilleshin këto tekste tek lexuesit në perëndim të Europës, tek lexuesi gjerman, për shembull, meqenëse Gjermania, si rast ishte një kufi mes kulturës politike she sociale të Lindjes dhe të Perëndimit. Tesktet u botuan fillmisht në Lettre International, një revistë e Berlinit, qytet ky i ndarë, i klonuar, i ruajtur nga ndërkombëtarët me pika kontrolli si Checkpoint Charlie, simboli i ndarjes së Lindjes nga Perëndimi, kryeqytet e jo kryeqytet njëkohësisht, që e di çdo të thotë të jesh i veçuar siç ne ishim, qytet që e njeh pengimin e lirisë. Pas botimit kam vërejtur se lexuesit nuk i ka intersuar vetëm periudha komuniste apo të dhënat nga ato momente historike ku takojmë, por edhe proceset e sotme e përditshmja shqiptare, faza tranzitive, ç’ka ndodhur e ç'po ndodh me njeriun e kësaj shoqërie, por edhe ato fragmente kur vendi ynë ndiqte ritmet e ecjes europiane.

- Mendon se Shqipëria ka qenë në të njëjtin hap me botën?

Bota ecën në të njëjtin ritëm kur njeh dhe përdor të njëjtat koncepte, kur udhëhiqet nga të njëjtat principe e ide, kur zbaton praktika të ngjashme dhe kur përdor të njëjtat mjete komunikimi. Ka pasur periudha kur me gjithë vonesën kemi qenë pjesë e sistemeve të ngjashëm, por ashtu edhe teknologjia. Humnizmi apo Rilindja europiane mbetet kufi me disa pikëtakime, por për fat të keq më shumë ndarës bashkues, pasi ky kufi nuk u kapërcye dot për t’iu bashkuar rrjedhave europiane të mendimit, të artit, të kulturës, besimit, shkrimeve, të qeverisjes, të teknologjisë së pvrcjelljes së dijes etj.
Në këtë kontekst bëhet i rëndësishëm fakti apo pyetja që shpesh e lëmë mënjanë: Kur iu thyen gjunjët botës sonë? Dalja nga konteksti dhe vëmendja europiane dhe më pas përkatësimi nën Perandorinsë Osmane, solli mënyra, kode dhe sjellje të tjera, që bëri veçimin. Prej asaj kohe ne nuk bëmë të njëjtën jetë me kontinentin dhe me “mare interum”, nuk i përjetuam njëlloj të njëjtat ngjarje, nuk reaguam njëlloj ndaj disa kthesave madhore që mori pjesa europiane e kontinentit, të tilla si era Gutenberg apo Reforma, Rilindja kulturore, lundrimet dhe zbulimi i Botës së Re apo revolucionet politike, kulturore e industriale në Francë apo Angli. Ne mbetëm në feudalizëm si marrëdhënie, ndërkohë që kontinenti hyri në rrjedhat e revolucionit borgjez, gjë që krijoi përkatësi të tjera shoqërore. Ne mbajtëm në qendër ekonominë e fshatit, në kohën kur Europa vuri në qendër qytetin. Thënë ndryshe mbetëm në “epokën kuaj” kur kontinenti hyrin në “epokën kuaj fuqi”. Por sa herë që flasim mbi identitetin dhe përkatësinë, ne përqendrohemi kryesisht mbi identitetin kulturor dhe religjoz të shqiptarëve, ndërkohë që identiteti kulturor dhe ai fetar janë vetëm disa nga elementet e identitetit europian. Europa sot ka identitet politik dhe ekonomik, pasi në të nuk ka më diktatura apo ekonomi të centralizuar. Për këtë aspekt vlen njëshmëria apo të qenit idem, ndërkohë që kur flitët për kulturën çmohet si pasuri jo identiteti, por divesiteti, ndryshimi, larmia kulturore e fetare.

- Çfarë ndryshoi në këndvështrimin tuaj në lidhje me këtë?

Nga një “provincë”, nëse do i referohemi sërish titulit të librit, pranë qendrave të botës europiane (me të cilat na lidhnin simbolet, institucionet sociale, politike dhe kulturore, besimi, shenjat shkrimore, teknologjia e përcjelljes së dijes etj) ne u bëmë pjesë e një bote tjetër, që kufizoi dhe më pas vonoi deri në pengim elementë të mënyrës se si ishte formatuar jeta jonë deri asokohe. Ajo që u prek mes të tjerash ishte jeta publike, pjesëmarrja në jetën publike, interesimi për publike. Ritualet europiane, që u risollën në jetë përmes humanizmit dhe Rilindjes kulturore, të tilla si jeta e shesheve, hapja ndaj publikes, shkëmbimet e ideve, të mendimeve e të mallraveapo lundrimeve e deri te forma e ushtrimit të besimit, ndryshuan.
Është edhe një fakt, i rëndësishëm për mua, tek i cili mund të ndalemi më gjatë. E kam fjalën për nxjerrjen e fermës si personazh jetësor jashtë funksioneve dhe rolit të saj shoqëror e publik, duke e kufizuar atë vetëm në rolet familiare. Mbyllja dhe kufizimi i veprimtarisë së saj brenda shtëpisë ishte me pasoja të rënda. Femra shqiptare u la jashtë dhe mënjanë jetës institucionale pikërisht kur figura e saj në Europë po ridimensionohej. Gjatë Mesjetës figurën e saj e shohim vetëm brenda familjes e të religjionit (martesa dhe manastiret si institucione). Me Rilindjen europiane kjo figurë fiton rol shoqëror. A nuk pasurohet piktura me personazhin e femrës intelektuale, të pajisur me dije dhe talent dhe me edukim të mirë. Giovanni Boccaccio shkroi De mulieribus claris për të rilindur idealin e femrës hisorike që prej antikitetit, ndërkohë që Erazmi i Roterdamit dhe Thomas More kërkonin më shumë, duke ngulmuar drejt që jo thjesht femra e elitës së oborreve, por femra e shtresës së mesme të arsimohej e të luante rol të gjerë në shoqëri. Kishte nisur ndeshja mes ideve tradicionale dhe ideve progresive. Ku ishim ne aso kohe. Ku janë gjestet, aktet, tekstet? Në kohën kur Europa u pri gjithnjmonë e më drejt Perëndimit, shoqëria jonë ngeci në Lindje dhe mbeti thujajse me sytë andej. Ka edhe nje ironi në këtë mes. Rilindja europiane ringjalli idealin antik greko-romak. Edhe shoqëria jonë mbeti “aristoteliane” (në tingull duket si e prirur nga së bukurës dhe estetikës), porse përballë femrës shoqëria “aristoteliane” dhe ajo “kanurore” ngjajnë. Te Politika Aristoteli përshkruan femrën inferiore dhe të papërsosur, vetëm paksa mbi burrat. Po ashtu edhe norma kanunore shqiptare i njeh asaj detyrën “me i ndejë nen sundim”, “me rritë e me mkambë fmin me nderë”, “me i ndejë gadi me të veshmen e të mathmen (kah e qepmja)” “mos me iu perzie në fejes të të bijve e të të bijave” dhe që vlen “1500 groshve, aq sa ban gjaku i grues”. Ky përjashtim me shekuj i femrës nga jeta dhe funksionet shoqërore e publike, nuk ishte thjesht përjashtim i saj. Gjysma shoqërore, por edhe shoqëria vetë u mbyll dhe nuk kërkoi më as të drejta. Kjo mbetet për mua një nga goditjet që shoqëria shqiptare ka marrë dhe që, me gjithë përpjekjet, ende nuk e ka ndrequr.

- Pra, mbyllja e femrës, e gjysmës së shoqërisë, ishte një nga ndryshimet. Po pjesa tjetër?

Deri asokohe mund të flitet për vonesa brenda bashkëkohësisë së sistemeve e kodeve të njëjta. Kishte qytete, kishte jetë qytetare, shkolla, jetë publike, institucione me fasada që shprehnin frymën e institucionit, kisha, dorëshkrime, tituj fisnikërie, teatro, kore, pikturë me portret njerëzor, kanceleri, shkëmbime drejt qyteteve perëndimorë që qeveriseshim me ligje, nene e statute të ngjashëm si Durrësi me Raguzën a me Venedikun. Këto ishin dhe mbeten qeliza të qytetërimit europian të asaj kohe. Hyrja nën një juridiksion tjetër i dha fund kësaj mënyre jetese. Shoqëria rimodelohet. Krijon komunikim e prioritete të tjera, të cilat nuk janë më me fytyrë nga Perëndimi. Theksohen prirjet autoritarike, elementi mono sundon mbi elementin pluri, po në atë mënyrë siç një zë i vetëm nga altoparlanti mund të mposhtë një kor a capella, modelimi i kulturës së imponimit, ku një flet e të gjithë dëgjojnë zë vend përfundimisht. Nuk është e lehtë të gjesh një përgjegjës të vetëm për të gjitha ato që do të dëshironim të ishin ndryshe te vetja e që nuk janë ashtu. Por të gjitha këto janë forma paraautoritariste, që zunë vend në substratin tonë mendor e shpirtëror, duke ua bërë më të lehtë sndimin sistemeve të mëpastajme, pvrfshi këtu edhe diktaturën e fundit, po ashtu edhe vështirvsinë për ta bërë reale dhe funksionale demokracinë. Kjo mund të shpjegojë se pse u gjendëm aq të gatshëm ndaj autoritarizmit dhe nuk reaguam sa duhet e si duhet ndaj diktatirës dhe diktatit që ushtrohet edhe sot e që na serviret si bindje, maturi, këshillim për të mos kundërshtuar dhe për të mos u rebeluar më.

- Nga një mbyllje e parë prej ndikimit lindor, në diktaturën e dytë, nga një tjetër Lindje. Sa peshoi diktatura tek ty, si një njeri që jetoje në një provincë, në kuptimin latin ose jo të fjalës dhe tek vetë provinca? Cila ishte, fytyra e re e Durrësit, siç ju e paraqisni në Lindur në Provincë, që ka edhe parametrat e një punimi studimor sociologjik e antropologjik?

Në këtë tekst e kam trajtuar qytetin si një krijesë antropomorfe, me lindjen, rritjen, shkëlqimin dhe prishjen e këtij formatimi. Referime të ngjashme në letërsi vijnë prej Ismail Kadaresë ndaj Gjirokastrës, të Thomas Mann-it ndaj Venecias apo Victor Hugo ndaj Parisit. Me ‘rastin Durrës’ kam paraqitur një qytet që pas shekullit XVI e humbi pvrkatësinë detare, duke u katandis në një katundth, me jetë të modeluar rreth tokës, gjë që përligjet me ngushtimin e hapësirës së portit dhe numrin e pakët të anijeve dhe njerëzve që zotëronin zejet e detit. Për periudhën e komunizmit më ka interesuar thellimi në ndryshimin e strukturës. Nga njëra anë shohim rikthimin tek deti, pasi Durrësi u shndërrua në një port të madh në kapacitete dhe flota u fuqizua. Por ndërkaq brenda këtij “civilizimi detar”, natyror për Durrësin, u krijua një “civilizim industrial”, parelel, me rrënjët në tokë. Në një qytet si Durrësi, ku sheh dendur peshkatarë, marinarë, lundërtarë, anije, ku fëmijët dinë të lidhin grepa e të rriturit dinë të qepin rrjeta, ku ndesh njerëz që merren me kallafatim (profesioni që vesh anijet dhe varkat me dyll, rrëshirë e bitum), befas marrin përparësi profesione të tjerë. Zejet e detit rrallohen dhe qyteti vetëkonkuron së brendshmi profilin historik detar. Paradoksaliasht, që në fund të viteve ‘40 hekurudha lidhi portin me brendatokën, gjë që ishte pro zhvillimit. Nga ana tjetër kjo dha sinjalin se qyteti do të ndryshonte profil. Nga një qytet turistik do të bëhej qytet centaur, industrial e turistik njëherazi.

- Qyteti, i ktheu shpinën detit?

Përgjigjen secili e merr vetë gjatë vizitës më të parë në Durrës. Secili le të vërejë se nga shohin dritaret e qytetit: shohin detin, tokën apo njëri-tjetrin. Ka qenë e panevojshme, që Durrësi i detit, të konkurohej nga Durrësi i brendatokës, që porti dhe peshkimi të konkurohej nga uzina e dikurshme kimike, ashtu siç sot natyra konkurohet nga betoni

- Pos prishjes së imazhit dhe ndotjes së mjedisit, ç’dëme solli kjo në Durrës?

Solli kufizim madje dhe zhdukjen e disa profesioneve. Shumë prej atyre që e kishin detin profesion e zanat familjar, u lidhën me makineritë industriale. Nga detarë të lidhur me ujin dhe me erërat, banorët e Durrësit filluan të jetojnë si njerëz të brendatokës, të lidhur pas industrisë, si në qytetet industiriale. Mund të pyesim: a ka filluar prej asokohe zbehja e tipareve detare të qytetit dhe a ia vlen të ruhen këto tipare sot? I kthehem sërish kërkesës së banorëve për t’u identifikuar përmes kulturës. Emra të tillë si Mbreti Monun, Shën Pali, Shën Asti, Anastasi, Andrea Aleksi u thonë pak banorëve të sotëm sot. Edhe kujtesa e “toponimive private” që dikur përbënte subkulturën e qytetit, të tilla si “Kafe detare”, “ Gjuetari”, “Vollga”, “21 / 15-a”, “Breshka” etj., po humbet. Vizitori e ka jo të lehtë të gjejë arsye jashtë gastronomike për të rë në së rish në dashni me këtë qytet. Shumë prej atyre që vijnë e përdorin qytetin thjesht si një bidè dëshirash fiziologjike e politike.

- A janë këto provinca përtej profilit kulturor, qenie me shpirt?

Freud-i e përfytyron qytetin si një mendje – enë si qyngjet, ku mblidhet e kaluarën. Unë vetë pranoj më mirë përfytyrimin se qyteti nuk i përket as etërve, as bijve dhe as atyre që banojnë aty, por atyre që vijnë e shkojnë në qytet. Banorët krijojnë marrëdhënie pronësie me qytetin. Marrëdhënia e tyre me qytetin është fizike, materiale. Qyteti - shpirt është i atyre që nuk rrinë, i atyre që e marrin qytetin me vete kur ikin dhe që flasim me mall, për të si për një ëndërr të përmbushur, pikërisht ngaqë do të kthehen sërish aty. Pronësia mbi qytetin bëhet pjesë e standardizimit të ndjesisë. Janë ata që rrinë që i rrënojnë këto qytete - “provinca”, duke i nxitur t’u ngjajnë e të imitojnë metropolet. Jo qytetet, por banorët duan të globalizohen, të mos ndihen provincialë. Bezdisen nga intimiteti, nga njohja me rrënjë e njëri-tjetrin, kërkojnë privacinë në provincë, çka përbën një pamundësi, një oksimoron. Ndoshta për shkak të moshës “provincat” si Durrësi mitizojnë çdo gjë. Të qenit qytetar në një qytet të tillë nuk është e njëjtë me të qenit qytetar në një tjetvr qytet, përfshi këtu edhe kryeqytetet. Kryeqytetet çmitizojnë. Në kryeqytet sheh kryeministrin në të njëjtën kafene. Kjo çmitozon atë, si trup politik dhe mitizon qytetarin që jeton aq pranë pushteteve. Po ashtu me figurinat televizive, artistët, ishpresidentët, që mund t’i ndalësh në rrugë e t’i pyesësh, teksa kthehen nga psonisjet e ditës. Të njëjtëve në “provincë” u ndodh e kundërta. Provinca ushqehet me mite.

- “Vollga”, “21:15”, “Breshka” ju i quani topononimi fiktive. Sa ka të tjera ‘pika të humbura’ të qytetit, që bartin kujtesë, e një mënyrë jetese të dikurshme?

“Vollga” ka mbetur edhe pse qyteti nuk ka as lum. As rusët nuk janë më aty. Është një toponimi kulturore dhe historike që identifikon jo nostalgjinë, por që emërton një brez që u ndikua nën atë kulturë, pjesë e së cilës nuk ishte vetëm ideologjia, por edhe letërsia që u lexua, teatri, opera, dancingjet e hapura. Kemi të bëjmë sërish me rikthimin e një modelimi të hershëm kur Perëndimi hyn në Shqipëri përmes Lindjes. Ndërkohë, “21/15-a” si emërtesë kujtese dhe kreativiteti mbetet një subkulturë e veçantë e thyerjes së standardit bernda komunizmit. Të thoje “21 /15” nënkuptonte konjak dhe kafe, por që e kthyer në topos nënkuptonte më shumë se kaq.

- Përtej përshkrimit që u keni bërë këtyre “oazeve” tek libri juaj, si i kujtoni ju ato?

Kafe “Detari” ishte krejt tjetër. I mbaj mend se si aty mbilidheshin detarët. Aty kam parë të vjetrit, ata që e kishin mësuar zanatin në lundrime dhe jo me shkollë. Ata orientoheshin nga shqisat, i njihnin me sy e nga errësira kanalet, i besonin timonit të dorës, i bënin llogaritë e baticave me hënë dhe futeshin në port pa ndihmën e pilotazhit. Ai ishte brezi që njohu lagunën, hyrjedaljet përmes dajlanit. Brezi i dytë ishin ata që e mësuan detin me shkollë, sepse u hapën shkolla marine. Ata u besonin instrumenteve, radarit, pilotit automatik. Këta nuk e njohën lagunën, pasi laguna u tha, ndonëse tokë buke nuk u bë kurrë. Deti i tyre zuri vend në hartë. Ankorimin në port ata e kryhenin me pilot.
Ndoshta ngaqë ishte pranë shkollës, “Kafe Detari” ka qenë një nga vendet e mia më të dashura. Kthehesha aty për të parë njerëzit e detit, beretat, mushamatë, çimzmet, që tashmë janë zhdukur nga qyteti, bashkë me ta. Në qytet sot mund të shohësh njerëz me bereta, por ata nuk janë detarë, ndërsa në atë kohë bereta ishte kod: ata që kishin bereta ishin detarë, madje kryesisht ulqinakë e madje në moshë. Njiheshin menjëherë. Flisnin një gjuhë që ishte gegnishte e butë. Veç beretave, mushamave e çimzmeve, ata kishin edhe mustaqe, ca si poture me funde të shkurtra, që i mbronin nga era dhe xhaketa të trasha në ngjyrë të errët. Kjo rekuizitë tani mungon. Aty në kafenenë e tyre i gjeje të gjithë ç’kishte deti, por në tryeza të ndara: hamejtë më vete, ata që lidhnin cimat (litarët e trashë) e anijës më vete, ishin ata që ndërtonin anije në kantier, ata që bënin gati anijet për lundrim (por që nuk lundronin), dhe ata që lundronin e sillnin përvojat çfarë ndodhte matanë atij qyteti. Ishte kafene bote. Historitë e botës ndodhnin aty. Rrëfenjat që tregoheshin aty (ndonëse jo rrallë të zmadhurara) kishin ndodhur vërtet. Ai që rrëfente i kishte parë me sy dhe ashtu betohej, “për këta dy sy!”. Të shkoje aty, të dukej se i kishte kryer lundrimet e tyre.
Ky lokal nuk është më. Bashkë me të kanë humbur portretet që mund të ishin në mure. Aty mund të ishte edhe një muze i vogël detar, që i mungon qytetit, bashkë me maket të anijeve. Sot në qytet ka detarë, por ata nuk i dallon do nga “ecja detare”, ecje me të lëkundur e si në anije. Ata që lëkunden nëpër rrugë mund të jenë të dehur, por jo detyrimisht detarë.
Një “institucion” tjetër i zhdukur kulture për qytetin është edhe “Gjuetari”. Në këtë vend shihje vitrina me arinj e me dhelpra të vrarë në gjueti a të kapur në leqe e çarqe, shihje armë, shpendët dhe shihje pastaj edhe gjahtarët vetë. Rrëfimet e tyre ishin si kurse për stilistikë rrëfimi.
Rudhjen e dimensionit të qytetit e shoh edhe tek zhdukja e kantierit detar. Qyteti nuk ka më një vend ku prodhohen anije, qoftë edhe të vogla. Gjithçka importohet, madje edhe sanallet me një rrem e me timon në fund. Ka vdekur zanati e mjeshtëria e duarve, bashkë me dëshirën e qytetit për të pasur këto anije si identitet. Nëse dikush do më thoshte, s’kemi çfarë bëjmë, se ky është globalizmi do i thosha se në Ulqin, nuk është kështu, në Split nuk është kështu, në Tivar jo se jo, në Kotorr e në Dubrovnik e në Rijeka jo.
Një tjetër vend, për të cilin më vjen keq se nuk është më, e që e mbaj mend nga fëmijëria, ëshët Kodra e Farit apo vila e Zogut, siç e quajnë ndryshe. Toponimia kishte ruajtur në kujtesë, por do të ishte mirë të kishim vetë kodrën. Durrësi ka lindur prej atyre kodrave. Më e hershmet gjurmë të qytetit vijnë prej aty. Edhe legjenda na rrëfen fillimisht për qytetin në kodër, para kolonizimit korkyras e korintas. Sot, kjo kodër është vetëm fizikisht, si një kafkë a si një kadavër që u shërben studentëve. Parku natyror me pisha të buta nuk është më. As rruginat, stolat, ai mikrokozmos me lojëra për fëmijët dhe moshën e tretë. Qyteti ka kujtimet e veta aty. Thuajse të gjithë e kanë një foto në atë kodër. Thuajse gjithkush ka lënë një takim dashurie aty. Nuk bëhet fjalë për nostalgjinë dhe sistemet. Janë kujtimet tona që u mbijetojnë sistemeve. Aty unë dhe shumë si unë kemi parë teatër që fëmijë. Kemi ndjekur koncerte, ku këngëtarët këndonin drejtpërsëdrejti. Kjo kodër, bashkë me pyllin, me teatrin veror, me vendpushimet e piknikëve, me tavonilat e shahut, u sakrifikuan, për fat të keq. Në këmbim të cilës gjë? Për të mbjellë aty 10 pallate? Sot, nëse ngjitem drejt kodrës, nuk mund t’u tregoj fëmijëve se aty ka pasur disa vila me fasada të bukura, të cilat mund t’i shohim në ndonjë film të epokës. Janë rrafshuar në emër të së drejtës së pronarit, thua se e drejta publike nuk ekziston më.

- Jeni lindur në qytetin bri detit. Deti dikur ishte një kufi, sot është një derë që hapet. Kur e shihje detin atëherë, dhe kur e sheh detin sot, ç’të vjen ndërmend? Cili ishte/është mendimi yt i parë?

Në fëmijëri deti ka qenë vetëm i bukur. Kam qenë një fëmijë që e doja detin, por nëndetin edhe më shumë, ndaj jam zhytur gjithnjë. Nëndeti i qytetit tim është më i bukur se mbideti dhe toka përreth. Ka faunën e tij ka florën që nuk lëkundet nga erërat, por nga valët dhe rrymat ujore. Nën det mund të fantazosh më me gjallëri se mbi tokë. Në fëmijëri deti ishte vetëm i bukur, në rini deti u bë i mirë, sepse prej vinin objekte dhe ide të ndryshme nga tonat. Në atë periudhë kuptova se deti ishte pengesë edhe mundësi. Nga brigjet shihje fuçitë disa pluskuese, bovat. Ishin tri radhë. Fuçia e parë, ishte “fuçia e lejimit”. Fuçia e dytë ishte “fuçia e këshillës së mirë”. Fuçia e tretë ishte “fuçia e ndalimit”. Be laheshim midis fuçive të dyta dhe të treta. Deri aty ishte caku. Dhe ky cak nuk ishte me shume se 200 – 300 pash nga bregu. Nëse e kaloje fuçinë e tretë të kapnin “varkat e shpëtimit”, që mund të shndërroheshin edhe në varkat e burgimit. Disa edhe e kanë pësuar. Edhe kur nuk e kishe ndërmend të arratiseshe, ndiheshe i frustruar, mësoje limitet, njihje kufijtë. Dhe nuk ka më keq se sa t’i njohësh, madje t’i nderosh kufijtë.

Edhe pse i përdorim fuçitë si trampolina për t’u kredhur në det, prania e tyre ishte e frikshme dhe agresive. Fuçitë, të cilat i përdorëm për të luajtur, ishin si minat detare. Shpërthimi i atyre fuçive, edhe pse mund të mos i kemi dëgjuar, ka ndodhur brenda nesh. Për ne, fëmijët e rritur mes viteve '60 - '70, shpërthimi i atyre fuçi vrau guximin, ëndrrën për të thyer kufijtë. Prania e atyre vrau edhe dëshirën për të shkuar më tej. Ato fuçi na bënë të njohur se kufizimet duheshin njohur dhe madje respektuar, si të qenkëshin të drejtat e njeriut. Nga ato fuçi, që lundronin në heshtje, të kapura fort pas fundit të detit, na mësuan fjalët "mos guxo!"Asgjë nuk i ngjante Shqipërisë së izoluar më shumë se ato fuçi. 

No comments: