Arian Leka: F(l)uturizmi shqiptar përballë Futurizmit kanonik- (Realizmi socialist – adventus dhe adventurus mes realizmit dhe i/rrealizmit)


Shkëndia për qëmtimin e Realizmit Socialist dhe praninë e i/rrealizmit brenda corpus-it të tij, i përket vitit 2009. Teksa përktheja për revistën Poeteka një antologji të poetëve futuristë italianë, në 100 vjetorin e shpalljes së Manifestit të lëvizjes avant-gard me shpërfaqje sa artistike aq edhe sociale e politike në angazhimet e veta, u vu në lëvizje ai mekanizëm intuitiv dhe logjik njëherazi, që filloi të vëzhgonte më me kujdes jo vetëm çështjet e cilësimit të realizmit të Realizmit Socialist brenda katalogut të lëvizjeve artistike me bazë realizmin, por veçanërisht çështjet e cilësisë së realizmi të medodës letrare të Realizmit Socialist.
Pjesë e këtyre vëzhgimeve të atëhershme u bënë edhe mitet me sfond të ngjashëm social dhe politik, apo zbulimi i disa vatrave metodologjike e tekstore ku realizmi i Realizmit Socialist shfaqet si variant i realizmit pas modernizmit.
Prej këtej, Realizmi Socialist filloi të gjurmohej si shmangje ndaj realizmit të pretenduar apo më pranë një forme të “realizmit moral”, “subjektivizëm etik” me bazë “quassi-realizmin”, që të nisin drejt termave “realizëm postmodernist” dhe “anti-realizëm”[1]
Prej këtej filloi të bëhet më i dallueshëm fakti se zgjerimi i i/rrealizmit[2] në trup të Realizmit Socialist nxitej nga krijimi i një “forme monarkike” në perceptimin e këtij realiteti, në trashëgimin e një realiteti të vetëm dhe në riprodhimin e po këtij realiteti në forma të shumta, por jo të shumëllojshme që, tekefundit, ishin e njëjta formë e shumëfishuar e një monorealiteti të programuar.

Këtë lloj i/rrealizmi brenda realizmit, filozofi dhe esteti Henry Nelson Goodman e cilëson me termin “versione të botës”, por këtij përcaktimi i bashkëngjiten edhe të tjerë si, “pluralizmin epistemik”[3], të cilët përkufizojnë shumësinë e formave të njohjes, siç e gjejmë të arsyetuar nga studiuesi Evgeny Dobrenko[4].
Të gjitha këto vështrohen të lidhura me atë formë realizmi që ngulmon t’u japë përgjigjeve pyetjeve mbi atë se çfarë ishte në thelb realizmi i prodhuar nga Realizmi Socialist. Ishte ai një gjuhë e re arti apo gjithçka ishte thjesht një iluzion aristik[5]?
Për më tepër, ngjall kureshtje mendimi nëse ishte socializmi si rend, ai qe e krijoi Realizmin Socialist, për të “zbukuruar realitetin” në vendet ku kjo metodë u zbatua apo kishte ndodhur e kundërta, ku vetë Realizmi socialist ishte ai që prodhoi dhe e riprodhoi socializmin, duke i dhënë këtij sistemi utopik statusin e realitetit, siç mund ti jepet formë materiale një ideje?
Engeny Dobrenko sjell argumete se socializmi i vërtetë ka lindur prej artit të Realizmit socialist dhe se ky Realizëm socialist rezultoi institucioni më efektiv sociopolitik i stalinizmit, që edhe e krijoi dhe e ngriti atë në statusin e metodës[6].
Së këtejmi buron edhe pyetja nëse kishte pasurim të formave të pasqyrimit të realitetit nga ana e artistëve të kësaj metode krijuese? Apo gjithçka që ndodhi brenda përvojës totalitare gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, si të Lindje ashtu edhe në Perëndim të Europës, nuk ishte gjë tjetër veçse zbatim i funksionit prej iluzionisti të artit që, duke iu adresuar socializmit, mundësoi fluturime vetiake drejt së ardhmes dhe pritshmërive futuriste, që e zëvendësuan realitetin me një gënjeshtër të parëndësishme estetikisht?
Riprodhimi i shumëfishuar i të njëjtit realitet brenda letërsisë së Realizmit socialist, kishte të bënte jo me toposin, por me logosin, për shkak se poetika mbeti e njëjtë edhe pse harta e vendosjes së narrativës ndryshonte nga njëra vepër në tjetrën dhe nga njëri vend në tjetrin.
Gjuha monolite e mjeteve të të shprehurit çonte drejt absolutizmit të një mono-realiteti që, siç u pa, iu kundërvu formave plurale të shfaqjes, të perceptimit dhe të pasqyrimit. Kjo trashëgimi letrare - monopolin e së cilës në narracion e kishte vetëm shteti - nuk rezultoi të ishte tjetër veçse formë e një monologu. Thënë ndryshe, vendin të një republike me pluralizëm formash, prirjesh e mjetesh letrare, e zuri forma e monarkisë absolute.
Autoriteti suprem ishte ai që ushtronte pushtetin e vet të plotë mbi formën e vetme të lejuar të pasqyrimit të realitetit: atë të realizmit socialist.
Absolutizími i realitetit të vetëm, i ushqeyer nga principe politike, nga frymëzime theo-ideologjike dhe gjykime etike, prodhoi dhe mbajti gjallë një “realitet – mumje”[7], që i takonte njëkohësisht më shumë të ardhmes sesa aktualitetit që, falë letërsisë përjetohej sikur ishte apo, por që ndodhet përtej dhe që iu ofrua masave si një fakt-fiction, përmes letërsisë së Realizmit socialist.
Prania e një forme të këtillë realizmi i krijoi klimë të përshtatshme riaktivizimit të disa llojeve të veçantë të miteve-klishe, të cilat zunë vend edhe në peizazhin e ri letrar shqiptar mes viteve 1949-1989.
Burime të mëhershme konfirmojnë priren të vendosin një rend tjetër në kronologjinë e njohjejes e komunikimit mes letërsisë shqiptare dhe lëvizjeve, shkollave e rrymave të modernizmit. Këto burime zënë fill kemi gjetur në shtypin shqiptar mes viteve ’30-’40 ku, mes të tjerash qëmtuam paragrafë që vënë në dijeni se në Shqipëri dhanëci “kan nisë me hye pak nga pak natyralizmi, verizmi, madje surealizmi, ermetizmi për mos me thanë futurizmi”.[8].
Duke e vëzhguar si luftë për hapësira letrare polemikën mbi modernen në letrat shqiptare mes viteve ’30-’40, kemi ndeshur edhe detaje të tjerë që e pasurojnë panoramën mbi praninë e marrëdhënieve e dijenive mbi rrjedhat kulturore europiane të atyre viteve. I tillë është teksti i Nexhat Hakiut, më pas pjesë e trupit botonjës së redaksisë së revistës letrare “Bota e Re”, por i ndëshkuar më pas, i cili në vitin e fundit të Luftës II shkruan kështu në Bashkimin e Kombit: “Futurizmat, dadaizmat, ermetizmat e tjera kësodore lindin e perndojnë, kurse arti i vërtetë përmes klasikvet, ka lindur dhe ka mbetur përjetë”[9].
Lidhur me shkallën e ndikim-aplikimit të rrymave moderne mbi disa autorë shqiptarë, si për shembull Gaspër Pali, shprehet edhe Kolë Ashta, i cili shkruan: “Sensualizmi, verizmi, realizmi, surealizmi, klasiqizmi, romantiqizmi, ermetizmi, simbolizmi kapërthehen në nji mënyrë të pazgjidhun në shpirtin poetik...”,[10] dhe ku për arsye të njohura, “Rrymat e ndryshme letrare, të cilat i a trazojnë vetdijen, nuk marrin trajtë të préme...”,[11].
Prej kësaj merr vëmendje edhe gjurmimi i mënyrave të tjera, veç atyre të pretenduara, lidhur me zanafillën, ecurinë, vonesat dhe sidomos me trashëgiminë progresiste dhe pozitive letrare të realizmit paraardhës, mbi të cilën u mbështet Realizmi Socialist.
Përmes këtyre priremi të shprehemi e të qartësojmë jo vetëm për zanafillën si importim apo si përshtatje të metodës së Realizmit Socialist për realitetin shqiptar, si dhe jo thjesht mbi kufijëzimet që rrodhën prej tyre, por edhe kufijtë bashkues e ndarës brenda metodës së realizmit socialist, e cila, siç do e vërejmë në kapitujt pasardhës, nuk paraqitet e homogjenizuar në format e saj të drejtimeve lokale.
Po ashtu, dokumentet dhe interpretimet nënvijëzojnë se pavarësisht modelit të “importuar” dhe avancimit të tij drejt “imponimit të modelit lindor” herë bolshevik e herë sipas formatimit të revolucionit kulturor kinez, por edhe gjendjes së gatishmërisë së një pjese jo të vogël të shkrimtarëve për të përqafuar me parapëlqim metodën e realizmit, si alternativën më të mirë në pasqyrimin e realitetit të ri shqiptar, është e nevojshme t’i mëshojmë më fort faktit se realizmi socialist do të hasej me mjaft probleme serioze jo thjesht dhe vetëm në “përshtatshmëri”, por edhe me “depërtueshmëri” në truallin e letërsisë shqipe në rast se nuk do të kishte pasur një traditë pararendëse sado të shkurtër të realizmit letrar që ishte importuar thuajse tërësisht nga Perëndimi.
Argumete mbi çështjen e trashëgimisë, e ndeshim te Sterjo Spasse, i cili shpreh idenë se Realizmi Socialist mund të zhvillohet i mëvetëm, pa mbështetje, pa paraardhje letrare dhe pa pasur fare nevojë për vepra të realizmit kritik.
Në diskutimin e tij me titull Atmosfera letrare, mbajtur në Konferencën e Tretë, të Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë ndeshim argumentin në vijim: “Pas mendimit tim, jo vetëm t’i lëmë për më vonë veprat e realizmit kritik, por e mira e të miravet të mos dalin kurrë vepra letrare të realizmit kritik sot, që kemi metodën e Realizmit Socialist”.[12]
Qasjet e ofruara më herët vihen në funksion të vrojtimit të cilësisë së realizmit brenda letërsisë së Realizmit Socialist, si një mundësi për të vëzhguar shkallën e përfaqësimit të reales brenda metodës, përpikëmërinë dhe madje fetishizmimin në pasqyrimin e realitetit dhe të realiteveve të brendashkruara, të cilat, jo rrallë çuan në daljen nga shtrati i reales dhe i realizmit të mbicilësuar si socialist.
Por edhe pse realja dhe realizmi, si forma të pasqyrimit të realitetit, ushtruan dhe ushtrojnë ndikim në jetën sociale, politike, etike, estetik dhe teologjike, pyetja shtrohet në këtë formë: me ç’mjete e metoda u bë e mundur që Realizmi Socialist, kjo formë e çuditshme e realizmit, u identifikua me realen dhe me të vërtetën, me vetë realitetin, kur të qenit real, si një konceptet qendror në teorinë e Lacan-it, vështrohet si krejt i pamundur[13]?
Kësisoj e kemi veçuar tanimë interesimin për të vëzhguar përballjen realizëm/i-realizëm brenda shtratit të Realizmit socialist, llojin e realizmit që u aplikua dhe sidomos cilësinë e këtij realizmi.
Ndërkaq na mbetet të hetojmë në se të qenit realizëm i cilësuar – socialist – ndikoi mbi thelbin e vetë realizmit? Ky cilësim a e çoi atë realizëm më pranë reales apo e shndërroi në “realizëm spekullativ” në korelacion me universalen,[14] në fotorealizëm dhe në forma të tjera, që ndikuan në transformimin e një letërsie me bazë realiste në një letërsi i-realiste?
Në veprën e tij Languages of Art, studiuesi Nelson Goodman mbron tezën që i njeh arteve jo vetëm kontributin në të kuptuarit e botës, por mbi të gjitha ndihmesën e tyre në “ndërtimit dhe rindërtimin e realiteteve”[15] që përjetojmë. Në këndvështrimin këtij autori i/rrealizmi lidhet me sistemin e përfaqësimit të reales përmes versioneve të botës që pasqyrojmë edhe përmes arteve.



[1] Lidhur me shtjellimin e termave të cilësuar shih: Christine Baron, Manfred Engel Realism/Anti-Realism in 20th-Century Literature. “Rodopi”. 2010.
[2] Termi i/rrealizëm këtu përdoret në kuptimin që filozofë si Nelson Goodman adresonin për të treguar mënyrat specifike të jo/realitetit. Termi i/rrealizëm në rastin tonë, nuk i referohet post-realistëve si Donald Barthelme apo krijuesit e “fictionit të ri”, të cilën pohonin se të gjitha format e shkrimit mund të ofronin vetëm versionet e veçanta të realitetit më fort se sesa përshkrimet e njëmendta të tij.
[3] Nelson Goodman, Languages of Art, Languages of Art: An Approach to a Theory of Symbols, “Hackett Publishing Company”. Indianapolis, 1976.
[4] Shih Evgeny Dobrenko Political Economy of Socialist Realism, kreun “Socialism as Will and Representation”. “Yale University Press”, 2007.
[5] Ernst Gombrich, Art and Illusion, Princeton University Press. 2000.
[6] Evgeny Dobrenko, vepër e cituar.
[7] Rreth metaforës së mumjes dhe muzeut si meta-realitet shih: Vladislav Todorov, Red Square, Black Square: Organon for Revolutionary Imagination, “State University of New York Press”, New York, 1995, f.5.
[8] Bala, M. A kemi nji dram modern shqiptar, “Kultura Islame”, 7, 1942. Faqe f. 214-217.
[9] Aldër, Letërsija kombtare. “Bashkimi i Kombit”, Tiranë, 1944, 27 Gusht, f. 3.
[10] Ashta K., Vdekja e nji letrari të ri: Gaspër Pali, “Tempo”, Nr. 20. Milano, 1942, f. 28.
[11] Po aty.
[12] Shih Sterio Spase, Atmosfera letrare, Konferenca e Tretë, Lidhja e Shkrimtarëve të Shqipërisë, Tiranë 1950.
[13] Mbi pamundësinë e të qenit real shih për më gjerë Shoshana Felman, Jacques Lacan and the Adventure of Insight: Psychoanalysis in Contemporary Culture. “Cambridge: Harvard University Press”, 1987; si edhe Jacques Lacan, Critical Evaluations in Cultural Theory. “Routledge”, New York, 2003.
[14] Zupanćić, A., Realism in Psychoanalysis, in Lacan and philosophy: The new generation, re.press Melbourne 2014, pg. 21-34, (cituar sipas Alenka Zupanćić (Meillassoux 2008).
[15] Shih Nelson Goodman Languages of Art, “Goodman”, 1976 dhe Ways of Worldmaking, “Hackett”, Indianapolis, 1978.

No comments: