Elsa Demo: Shpëtim Gina, ose Fëmija i papagëzuar i dramaturgjisë shqiptare

Tridhjetë vjet më pas

Në pranverë të vitit 2007, në një sallë të vogël njëqindvendëshe të Teatrit Kombëtar në Tiranë, luhet premierë absolute dhe vetëm për një natë, drama “Pesha e paqes”[1]. Autori është Shpëtim Gina.
Emri i Shpëtim Ginës ishte mbuluar në harresë dhe ajo premierë përmendi bashkëpunëtorët e magjepsur nga puna e një dramaturgu të ri në vitet shtatëdhjetë, veprat e të cilit i kishin kaluar dorë më dorë, madje i kishin ruajtur pas vdekjes së tij pa dijeninë e familjes.
Regjisori Viktor Gjika, një pionier i kinemasë shqiptare, i dorëzoi familjes Gina asaj vere të 2007-ës, dramën “Shtëpia Nr. 1961”. Autori që kur e kishte nxjerrë nga duart ia kish dhënë mikut për ta lexuar. Ashtu si Pesha e paqes ose Akuzë kishte dalë në dritë nga aktori Minella Borova i cili e ruante prej viteve shtatëdhjetë. Kur Akuzë u përball me skenën, publiku e pa veten në pozitën e atij që mbërrin kur festa ka mbaruar. Prezantimi pas çerek shekulli me Shpëtim Ginën linte të kuptohej që ai, edhe pse jo njohës i kultivuar i teknikës dramaturgjike, ndërton një arkitekturë teksti të vetën që forcën e ka në dialogët e dendur dhe të tendosur psikologjikë, në shthurjen e monotonisë së rrëfimit teatral, në kapërcimet e befta nga skenat e vogla të realitetit konkret në ato të mëdhatë, të botës së mendimit abstrakt dhe asocasioneve, një procedim jo i zakontë për dramën shqiptare të realizmit socialist.
Të nesërmen, publiku priste ta ridëgjonte këtë tekst të tjetërlloji në sallën e vogël të Teatrit Kombëtar, kur aktori i personazhit të ushtarit (ushtarin e luftës në askund do të takonim më vonë në dy dramat më të plota që ka lënë Gina), doli në skenë i veshur me kapotë dhe njoftoi që ai dhe kolegët e kanë bojkotuar shfaqjen për mosmarrëveshje financiare me regjisorin.
Pagëzimi i Ginës u la në mes për motive banale. E njëjta gjë, por për shkak të censurës, kishte ndodhur më 1972. Puna për dramën “Armiqtë” të cilën Mihal Luarasi po e përgatiste për premierë në skenën e Teatrit Kombëtar u ndërpre si “vepër moderniste”[2].


Disa dëshmi

Më 1972 Shpëtim Gina kryen studimet për Gazetari dhe fillon punë në Radio-Televizion, skenarist në Redaksinë e Kulturës. Atë vit realizon me regjisorin Mevlan Shanaj dhe operatorin Pali Kuke dokumentarin “Berati” i shfaqur për ekipin e TVSH, por jo për publikun. “Berati u ndërpre dhe për këtë na çuan deri në Plenumin IV. E gjithë aroma e Beratit, si xhirohej, si flitej, ishte ndryshe dhe për rrjedhojë i shtyu aparatçikët për të cilët mendonim se nuk mund ta lexonin metaforën apo elipsën në atë film, ta ndalonin. Në fakt ata i lexuan këto tek Berati.”[3]
Të tre punuan për dokumentarët artistikë mbi qytetet e Korçës dhe Kukësit.
Kuke i ka lexuar dramat e Ginës në kohën kur janë shkruar dhe dëshmon që ato nuk janë aspak të errëta siç mund të mendohet. “Ky çun në një kohë kur shteti që kishte vendosur telin me gjemba, nuk lejonte qarkullimin e modernistëve, dhe Shpëtimi s’i njihte modernistët, ai shkruante si një modernist.”[4]
Adhuronte Dostojevskin[5], pëlqente Heminguejin, lexonte Elyarin, Aragonin, Jevtushenkon, (Gina nuk njihte ndonjë gjuhë të huaj) por ishte vonë të thuash që ai u influencua nga këta dhe të tjerë. Faktin që ai lëvroi, pas poezisë[6] vetëm dramën, kolegu e komenton si një ambicje për të kërkuar në një shteg të pashkelur.[7]
Për të gjitha këto, vepra e Ginës ngjallte kuriozitet në rrethin e artistëve në Tiranën e viteve ’70. Kishte shkruar Një në katër dashuri[8], Shtëpia nr. 1961, Akuzë, Armiqtë, kishte në dorë Venema, e papërfunduar për shkak të vdekjes së papritur.
Regjisori Viktor Gjika ishte lexues i Ginës. “Nuk them që dramat e tij ishin të përsosura, por kërkimet brenda tyre ishin tejet interesante sidomos për kohën.”[9] Dramën “Shtëpia Nr. 1961” Shpëtimi ia kishte dhënë me dorën e tij. “Kishte nevojë për ta përpunuar. Por ndodhi ajo që ndodhi. Lajmin për vdekjen e tij e përjetova si një fatkeqësi totale. Dramat e Shpëtimit duken të errëta, por ato kanë një gjuhë të nëndheshme. E tillë është Shtëpia Nr. 1961. Por ajo që më ka pëlqyer më shumë është Akuzë. Të bën përshtypje kurajoja e një djali kaq të ri. Për mua mbeti një talent që fatkeqësisht nuk e arriti plotësisht atë që kërkonte. S’mundi.”[10]
Gjika nuk bie plotësisht dakord me opinionin që mendimi dhe filozofia e dramave të Shpëtim Ginës bie ndesh me frymën e regjimit komunist. “S’mund të thuhet plotësisht kjo. Ai e kishte më tepër si kërkesë ndaj artit dhe jo ndaj marrëzive të së përditshmes sonë. Përfundimisht them se edhe aty ku Shpëtim Gina arriti me artin e tij, për mua është shumë. Ajo që të godet në atë që krijoi është alegoria, sepse ky djalë donte të mbërrinte tek e vërteta e madhe. Nuk është çështja këtu as ta mbivlerësojmë, po as ta nënvlerësojmë duke mos e botuar. Vepra e Shpëtim Ginës ka nevojë të redaktohet nga dikush që e do këtë autor.”[11]

Nga shënimet

Nga shënimet dorëshkrim të Shpëtim Ginës që ruhen nga motra Mira, nuk mund të rindërtosh qoftë dhe një gjysmë drame. Por konceptet, strukturat, skicat dhe përshkrimet e linjave dramatike, e personazheve, situatave me dialogë të plotë, e vendit dhe kohës ndihmojnë për të kuptuar busullën dramaturgjike të një të riu në kohën e kaosit dhe mishmashit ideologjik në kulturë e arte.
Për shembull. Në këto fletë shkruhet një skicë për dramë ndoshta: “Jeta e një aktoreje e mbyllur në një dhomë në Gjirokastër. Dashuritë e saj. Monologu shoqërohet me veprimin.”
Shënimet janë përzier me fletoret e hartimit të vitit 1967. Nëse ka gjë që duhet marrë seriozisht në ato radhë është ndikimi i helmit ideologjik që servirej si një pjatë e ftohtë në menytë e programeve arsimore. Shpëtimi 16-vjeçar, gjimnazist në Qytetin Stalin, përshkruan heronj si Adem Reka që nuk vdesin kurrë, përshkruan heroizmin e një naftëtari dhe sekretarin pranë aksidentit që mban shtrënguar në duar teserën e Partisë.
Po të duam t’i kërkojmë në të ardhmen këto gjurmë të hershme të indoktrinimit, mund t’i gjejmë tek “Zema”. Shënimet tregojnë për një projekt drame për t’u vënë në skenë. Themi për t’u vënë në skenë, sepse ka menduar aktor-protagonist Sandër Prosin për rolin e Vedat Kazadesë. Ky është ndërtues, i biri i një gurëgdhendësi të vjetër, dikur luftëtar, Jaho Kazadeja. Familja e Injac Mesarejës është, gjithashtu, protagoniste. Shtëpia e tyre është shkatërruar nga lufta.
Janë dhe dy të huaj që kërkojnë të thellojnë fatkeqësinë e njerëzve që i ka zënë tërmeti. Grigor Zastreha, rus, ndërtues.
Shpëtim Gina ka dhënë një skicë-ide për katër skenat e dramës. Thelbi i konfliktit është prishja e marrëdhënieve Shqipëri-Bashkimi Sovjetik, të cilën Gina e rimerr tek Shtëpia nr. 1961.
Shkruan: “Akuzat dhe lufta ideologjike e politike midis partive dhe qeverive tona të jepet në debatet – dialogjet midis Vedat Kazadesë dhe Grigor Zastreha... Të paraqiten në formë digresioni dialogë politikë.”
Përshkrimi i dalogëve politikë është në stilin e realizmit socialist, opozicioni i karaktereve – gjithashtu. Gina u është referuar disa raporteve koncize për “gjendjen e Kampeve të pas LDB, çështjen e kufijve dhe krijimin e vendeve të demokracive popullore dhe lufta e tyre kundër ndërhyrjeve imperialiste. Demokracia në esencë është formë e diktaturës së proletariatit, plus që përcaktoi karakterin e luftës nacional-çlirimtare në vendet e Evropës Lindore. U krijua premisë për fitoren e revolucionit socialist në këto vende”.
Për linjat dramatike ai mendon këtë operacion
- Të individualizohet reagimi i personazheve të thjeshtë
- Të thuhen qartë pikësynimet e revizionistëve – reagimi i njerëzve tanë
- Vijnë me idenë që të na qytetërojnë
- Në planet e qytetit (ashtu si e duan ata – të futin degjenerimin moral)
- Vedat Kazadeja – udhëheqës konkret jo figurë simbol
- Rusi është i orientuar – (përçmimi ndaj popullit si turmë) – Shqipëria si pengesë në planet që ka revizionizmi – kështu duhet
Plus idetë e Plenumit të Katërt:
- Lufta jonë në plan ndërkombëtar
- Vigjilenca
- Të shihet mundësia e futjes së çështjes së Teme Sejkos, ose ndonjë agjenti dhe grupi tjetër agjentural revizionisto-imperialist
E dhamë këtë shembull procedimi për të kuptuar evoluimin e dramaturgut në veprat e ardhshme, e sidomos vetëdijesimin për rolin e ideologjisë në një vepër. Ose ka të ngjarë që një dramë si e lartpërmendura, për të parë dritat e skenës, duhej të shkruhej me destinacion për skenë dhe të merrte në konsideratë çfarë lloj drame pëlqehej e pranohej.
Drama historike duhej të ketë qenë në interesat e tij. Gjejmë shënime për dramën “Petralba”, mbi legjendën për ndërtimin e një kështjelle ilire. Injaci është kthyer nga lufta i gjymtuar. I ngrys ditët në shtrat i palëvizur. Pranë tij është vëllai i vogël Petri. Kori është aktor në këtë dramë me sfond fundin e luftës iliro-romake.
Për dramën “Pa të nesërme” gjejmë aty këtu ndonjë fletë në dorëshkrim. Personazhet janë një partizan, një fshatar, një ballist një kapiten gjerman, Gëteri. Ky i fundit thotë diku: “Idealet e vërteta të njerëzve janë ndjenjat humanitare. Më dëgjoni? Ato përjashtojnë çdo ideal tjetër, çdo pseudoideal. Ta marrë djalli, vetëm të xhveshur nga çdo ideal, njerëzit janë njerëz.”
Nuk dimë nëse këto copëza u bënë ndonjëherë drama të plota, e nëse po, a e morën statusin e dramës, u shtypën në makinë shkrimi, siç ka bërë Gina me dorën e vet për ato drama që kanë mbetur?
Statusin e dramës së parë e mban “Një midis katër dashurive”, 1971, rezulton e humbur. Në mars të vitit 1972 Gina humbet të ëmën. Gjatë prillit shkruan “Armiqtë” që ia kushtonte së ëmës, Fotini. Teatri Popullor do ta vinte në skenë në studion e teatrit. Roli kryesor, i Terrinës, iu besua Edi Luarasit. Aty mendohej të luante edhe Prokop Mima. Siç u përmend më sipër, puna për dramën u ndërpre. Regjisori Mihal Luarasi kishte shkuar deri në porositjen e kostumeve dhe skenografisë (skenograf Agim Zajmi) gjithçka në të zezë.
Nga drama e fundit “Venema” gjejmë pak fletë të daktilografuara. Adelina Gina kujton: “Më 1973 shkruan “Venema” për eksperimentimin e revolucionit socialist në një ishull. “Me të vërtetë beson se socializmi do të dështojë?”, e pyeta unë e habitur. “Po, tha ai. Nuk e shikon se çfarë dhune ka? Dhe ka po aq varfëri ekonomike!”[12] Me “Armiqtë” (teksti I), “Akuzë” po edhe me dramën “Shtëpia nr. 1961” (teksti 2), pavarësisht se nuk është dramë kundërskemë, Gina ndërkohë e kishte shpënë në krizë mendimin mbi komunizmin si vend askundi.

Vdekja

Më 15 gusht 1974 Shpëtim Gina, 23 vjeç, u gjet i vdekur, nga një asfiksi mekanike, në një gropë pranë lumit Droje në Mamurras, gjatë zborit ushtarak.[13] Në katër vitet pas vdekjes familjarët përpiqen edhe pranë organeve të rendit e të drejtësisë të hedhin dritë mbi vdekjen e të birit. Këmbëngulja e tyre bazohej në faktin se: dëshmitari në vendngjarje nuk u mor në pyetje, por u lejua të shkojë dy javë në shtëpi, meqë ishte shumë i tronditur; Organet hetimore të Krujës kishin mbërritur në vendngjarje pas tetë orësh dhe familjes nuk i janë bërë të ditura rezultatet e autopsisë.[14]
Mira Gina, motra e vogël e autorit, nuk e i ka hequr dyshimet për vdekjen e të vëllait: “Ai thoshte më ndjekin. Dramat e tij lexoheshin fshehur, gjërat e tij lexoheshin fshehur, emri i tij doli në 2-3 gjyqe, ai përmendet në dosjen hetimore te Minush Jeros. Si të mos kem dyshime që ajo nuk ishte vdekje aksidentale?”[15]
“U fut në lahej dhe u mbyt... kjo u tha. Por unë kam bindjen se ai u mbyt vetë, bëri vetëvrasje. Ai nuk duronte dot, ishte shumë i ndjeshëm, pati frikë nga arrestimi.”[16]
Mihal Luarasi ishte dënuar për agjitacion e propangandë krahas Minush Jeros, Todi Lubonjës e Fadil Paçrami armiqtë e popullit që vepronin në kulturë dhe arte. Por Luarasi nuk e përmend kund që puna e tij me dramën “Armiqtë” e Ginës dhe ndalimi i saj të jenë llogaritur në aktivitetin e atij armiqësor kundër pushtetit popullor. Lajmin për vdekjen e Shpëtim Ginës e mori në burgun e Ballshit. “Unë besoj që Shpëtim Gina është vetëvrarë.”[17]

Utopia

Të huaj

Ngjarja e dramës me dy pjesë Armiq zhvillohet në Itali, viti 1943. Një fshat i humbur në një krahine të largët. Shtëpia e plakës Terrinë. Në anën tjetër të kënetës, një kamp përqendrimi nga vijnë krisma, thirrje, lehje qensh. Është arratisur dikush. Postieri Tore dhe vajza e tij Orjeta 16-vjeçare shpërndajnë letrat e ushtarëve. Kanë qëndruar para derës së Terrinës. Plaku Tore shfaq një qëndrim delikat ndaj të bijës, e virgjër, e padashuruar. Sepse gjithë djemtë janë ushtarë. Vetë babai e ka ndaluar të bijën të mos shoqërohet me djem duke e ditur që do të thirren ushtarë. Toreja shfaq frikë për ditën kur e bija do të dashurohet! E bija shfaq një ndjenjë faji kundrejt të atit. Një raport i çuditshëm!
Prej këtij prologu të nëndheshëm psikologjik, Armiq hyjmë drejt e në temë. Dy të arratisur nga kampet fashiste italiane: Mifoli shqiptar, komunist, i angazhuar me lëvizjet antifashiste, i internuar në Itali; dhe Totoja, fotograf civil italian. Kërkojnë të fshihen. Vendi më i mirë është shtëpia e plakës Terrinë, sepse tek ajo, si për një të marrë, nuk dyshon njeri.
Totoja është njeri i frikësuar së tepërmi, me parandjenja. Vazhdimisht përsërit: Këtë luftë unë i kam frikë plakat! Ka krijuar marrëdhënie varësie prej bashkëudhëtarit të tij komunist, është në të njëjtën kohë dyshues. Ndihet i rrethuar. Fuçitë me turshi kastravecash i shembëllejnë me një batalion ushtarësh që kanë zbathur këpucët. “Të gjitha luftërat”, thotë Totoja, “kanë ushtarë dhe për mua janë njëlloj.” Ai mendon se lufta dhe politika janë për njerëzit që s’kanë zanat dhe s’dinë të përfitojnë në mënyrë të ndershme. “Kjo luftë e bëri gjysmën e njerëzimit me zotin. Zoti e fitoi luftën e vërtetë.”
Mifoli nuk e humb toruan. Ai e quan luftën një gabim i natyrshëm dhe i pashmangshëm dhe ka këtë përgjigje për frikën e tjetrit: “Ti je mbështetur në telat e kampit tënd të përjetshëm. Kampi është pasiviteti ndaj një lufte që vret popujt. Kampi është pasiviteti ndaj një lufte që vret popujt. Mos i mbro njerëzit që ëndërruan kur duhej të luftonin kundër luftës. Ti fsheh veten. Mos u mbështet në tela.”
Mifoli nuk ndjek njeri pas. Madje ai do të sjellë në vete Terrinën.
Plaka Terrinë shfaq shenjat e gruas së traumatizuar. Ka humbur të birin, Alfredon. Ajo edhe beson që ai i rron diku dhe njëri prej të arratisurve që ajo strehon, e mendon si Alfredon. E ndjen veten një grua mit që lind dhe rilind të birin që shkon ushtar, vritet dhe nuk vdes. Ka humbur të shoqin në Luftën e Vlorës, ndërsa të birin në malet e Kuçit. Por nuk është shkak që shqiptari në shtëpinë e saj të shihet si armik.
Terrina mendon për një kohë tjetër: “...pas luftës thonë se do ngrenë një shtëpi të madhe. Njerëzit do flenë njëkohësisht dhe do zgjohen po ashtu nën çatinë e përbashkët. Thonë se kjo është mënyra më e sigurtë për të zhdukur luftërat”.[18]
Po cili është armiku? Cili do ta asgjësojë tjetrin? Sepse dikush duhet ta justifikojë atë presion të botës dhe luftës që vjen nga jashtë brenda mureve.

Absurdi

Në pjesën e dytë hyjnë në skenë (Lo) Dezzi, fashist dezertor dhe Bertari, civil italian. Duan të shkojnë në Zvicër dhe këtë e përsërisin parreshtur. Në gojë të Bertarit janë vënë batuta të ngjashme me të Totos. Ai e ka frikë shokun i tij, Dezzi, mendon që ai do ta helmojë, ka frikë të flejë, do të qajë, ka parandjenja të këqija, i vjen erë e djegur, i ngjan se i digjen rrobat në trup.
Tablotë ndërrohen shpejt dhe marrëdhëniet në rreth të personazheve futen në një centrifugë dialogësh plot ankth e frikë. Secili e mendon tjetrin armik të mundshëm. Kanë ndjenjën e persekutimit. Përsëritjet e tyre kalojnë deri në paranojë.
Gina e ka futur dramën në një terren të absurdit. Përmbajtja është bërë e pashpjegueshme, është zhbërë; personazhet janë në kundërvënie me vetveten dhe me tjetrin; dialogët më vete janë natyralistë, në tërësi përbëjnë absurditet; situatat duken si në një atmosferë ëndrre dhe gjumi, pavetëdije ku personazhet vetanalizohen. Gina operon me silogjizma të dendur.
Në bodrumin e shtëpisë së Terrinës janë bërë bashkë katër të arratisur.
Kanë provuar rolet e njëri-tjetrit e tani janë ata që duan të jenë.
Totoja rob i frikës që kërkon të ecë vetë e të mos ndjek njeri pas.
Bertari është kthyer në gjendjen e frikacakut.
Ndërsa Mifoli më në fund gjen kundërshtarin e tij ideologjik, Dezzin fashist: “Edhe fashizmi një diçka e tillë është. Një rendje për t’u larguar nga lufta. Luftë do ketë dhe pikërisht kësaj lufte ju i trembeni. Ajo është lufta e vërtetë. Lufta çlirimtare e popujve.”
Finalja e dramës duket një zgjidhje artificiale. Në derë dëgjohen të trokitura. Është AI. Dezzin e ka kapur histeria, frika mos ushtarët e gjetën. Vret të panjohurin që ka behur në derë dhe bie i qëlluar nga Terrina. Të tjerët largohen.

Armiqtë, pritja dhe ëndrra

Imazhi i armikut është interpretuar dhe lexuar si një kryefigurë në gjithë letërsinë e dramaturgjinë e realizmit socialist. E në njëfarë mënyre lexuesi që i njeh kodet e metodës nuk mund t’ia largojë menjëherë vetes paragjykimin për të gjetur te “Armiqtë” e Ginës njëfarë aksioni demaskues ndaj armikut të popullit, partisë, socializmit, komunizmit. Zakonisht ky armik quhet sabotator, tradhtar. Gjithsesi, diçka që presupozon kundërvënien ideologjike apo klasore midis njerëzve.
“Prapa çdo armiku të vërtetë ose të supozuar do të zbulohej një organizatë, komplot ose grup armiqësor. Aq e fortë ishte alergjia e totalitarizmit ndaj individit, sa as armikut nuk i lejohej luksi që të vepronte si subjekt i lirë dhe individual.”[19]
Gina e ka shprishur imazhin e atij lloj armiku. Njerëzit e tij janë krijesa të rrethanave, që ëndërrojnë vende që nuk ekzistojnë, rende shoqërore të përsosura, kolektive, në fund të fundit totalitare.
Personazhi i Totosë ka një pyetje tensionuese të vazhdueshme drejtuar Terrinës: Pret njeri? “Mua s’di pse më duket sikur pret njeri.” Totoja e shpjegon këtë obsesion tijin me gjestin universal të njerëzve kur dalin në fotografi. Të gjithë i vendosin duart njëra mbi tjetrën “sikur janë duke pritur dikë”.
I terrorizuar, i papërmbajtur, në panik, i varur, i obsesionuar, akuzues, i paqëndrueshëm qoftë ndaj opinionit për plakën, qoftë ndaj bashkudhëtarit komunist, i flet Terrinës:
“Përse nuk kërkon ndihmë? Fundja s’është heroizëm të fshehësh armikun tënd dhe biles t’i japësh bukën dhe gjumin tënd. Dëgjo! Mos mendo për mua. Unë mund të iki. Nëqoftëse ti do që të jem këtu, atëherë mund t’u thuash se jam djali jot. Unë dua të ndihmoj. Ne të gjithë nuk e duam luftën. Nëqoftëse je i ndershëm kjo s’do të thotë se nuk e do luftën. Mjaft më duruam! Përse duhet të flasim me një zë të tillë. Njëlloj sikur lutemi. Vetëm ne mendojmë si mos t’i fyejë të tjerët. Ata po na vrasin! Dhe kur vjen puna paturpësisht vijnë të fshihen në shtëpinë tonë.
Kërkojnë t’i shpëtojmë ne. Dëgjo! As ti s’besoj të jesh me fashizmin, por gjersa shumë nga ne luftuan për të, fashizmi ka të drejtë të marrë hakun. Vetëm ne mendojmë të jemi sa më njerëzor. Kurse ata na shkatërrojnë diku dhe vijnë të shohin si jemi hutuar dhe si përpiqemi të hiqemi heronj. Tallen me ne! Po na tallin! Kështu përdhosen kufomat e atyre që luftuan. Mirë ishte mos të kishin shkuar në luftë, por tani që ndodhi kjo, ne dimë dhe si duhet sjellë me trimat e vrarë. Më dëgjon? Ti duhet të vendosësh.”
Gina i shtron personazhet e tij në diskutime për konceptet liri, paqe, jo si koncepte mbi sovranitetin e masave e të popujve por si aspirata utopike, të pamundshme, kontradiktore me prirjet e natyrës njerëzore e për pasojë të ankthshme.
Origjinali i dramës “Armiqtë” 1972, që mendohet të jetë ai që ruhet në katër kopje në Bibliotekën Kombëtare, nuk është i botuar. Familjarët nuk kanë dijeni për të. Madje ata kanë botuar në vitin 1994 dramën “Armiq”, “Naim Frashëri”, 1994, f. 99 e cila paraqitet si “variant për skenë”. Regjisori Mihal Luarasi konfirmon se drama që u pezullua në vitin 1972 nuk është ajo që është botuar më 1994. Drama e botuar dhe ajo e pabotuar që gjendet e shaptilografuar në Bibliotekën Kombëtare, kanë shumë dallime mes tyre. Drama e botuar nuk i ka dialogët reflektivë mbi komunizmin si utopi dhe aludimet mbi ideologjinë komuniste si fe, të cilat përbëjnë provokacion te “Armiqtë”.

Armiq të tjerë

Drama me dy pjesë “Njerëzit që jetojnë në shtëpinë Nr. 1961” e njohur si “Shtëpia nr. 1961” nuk mban datë shkrimi. Mendohet se i përket kohës kur Gina shkroi gjithë dramat, pra në mes viteve 1970-1974.
Më 1959 Hrushovi vuri tullën e parë në themelet e Pallatit të Kulturës në Tiranë që do të ndërtohej sipas modelit të arkitekturës ruse. Dy vjet më pas, 1961, çifti Hrushov-Hoxha u prishën përgjithmonë.
Drama e Ginës ngjizet në këtë konflikt ideologjik. Personazhet qendrorë janë një arkitekt, Madu dhe gruaja e tij, Besa, dy të huaj dhe një koleg arkitekt i përzënë si sabotator nga projekti për ndërtimin e një pallati të madh. Është një kohë e trazuar. “Kudo flitet se punët janë keq. Ne u prishëm me miqtë dhe dikush tha se zemërimi i miqve të prishur është më i tmerrshmi.” Imazhi i armikut është i ngjashëm me imazhin që jep letërsia e realizmit socialist. Por refleksionet e personazheve marrin kthesa të befta (shih teksti II).
Drama “Akuzë” me dy pjesë është shkuar në vitin 1972-1973. Në një takim paqeje të vitit 1949, një kont dhe një diplomat inskenojnë në një hotel një ngjarje të vitit 1943 në Shqipëri. Aty pranë fle Maria. Kështu duhet të quhet gruaja që evokon paqen (shih teksti III).
Diplomatët ftojnë në skenë Ushtarin, Plakun, Rabin dhe Kenon. Përsëri dy fronte armiqsh (teksti IV): Ushtari italian, një dezertor i fshehur në një shtëpi shqiptare dhe në anën tjetër Rabi e dashuruar me këtë njeri. “Akuzë” është një bashkëbisedim me historinë, për të sqaruar disa gjëra, në shërbim të paqes.

Tekste

T. I
Po botojmë një pjesë të bisedës Toto-Bertari të cilën nuk e gjejmë në botimin e 1994-ës, që është i pari botim zyrtar i veprës, i quajtur variant për skenë. Dy personazhet kanë pak që janë takuar. Dialogu i tyre është një pazar për t’u bërë komunist, si Pazar me djallin, fl. 45-48:

Bertari - Tani do të bëj ca gjyq. Miku im do të vrasë. Unë jam më njerëzor. Unë propozova që në Romë të botohej një buletin i vogël për njerëzit që vdisnin çdo ditë. Numurin e parë e mendova me një vejushë që vdes në banjo. (ndërron ton) Flas seriozisht! Ti më dukesh njeri i mirë. Gjer sot nuk kam vrarë njeri pa gjyq. Vendimi është marë po sidoqoftë ke shanse të apelosh tek zoti. E di ku është zoti? Dhoma e fundit, majtas.
Toto – Parandjej se do të ndodhë diçka. Ai është njeri i tmerrshëm. Mos flisni kështu! Unë s’mund ta mendoj të fshehur atë njeri. Është pa trup dhe s’ke ku ta vrasësh. Unë kam frikë.
Bertari – Di ti të mbash proçesverbal? (nuhat përreth). Ç’është kjo erë e rëndë? Fillojmë pa procesverbal. E plotësojmë më vonë. Kur të jetë paqe. Atëhere do shtrihem gjithë ditën në diell dhe në vend të kujtimeve do mbush procesverbalin. Të siguroj se do paraqes një gjyq madhështor. Ti do shkëlqesh si hero! Të themi të drejtën tani je i zakonshëm. Atëhere mund të mësosh dhjetë gjuhë dy orë pas vdekjes. Do përpiqem të bëj sa më të pabesueshëm.
Je komunist?
Toto – Jo.
Bertari – Si nuk u bëre komunist? Megjithse njeriu nuk mund t’i parashikojë të gjitha. Sidoqoftë unë do them se je komunist. Kjo është e nevojshme. Për komunistët do hapet rrethi i dhjetë i ferrit. Ka për të qenë thjesht eksperimental. Nga je ti?
Toto – Unë? Italian. Nga Periko. Periko është përballë bregut. Deti është në mes.
Bertari – (mendohet) Unë them se ti je komunist.
Toto – Nuk jam.
Bertari – Të pëlqen të mos e pranosh? Unë them se kështu është më mirë. Biografia jote del më interesante.
Toto – Unë nuk kam qenë kurrë komunist.
Bertari – Ashtu?! S’më besohet! Është e çuditëshme! Megjithatë përpiqu ta ndjesh vehten komunist. Nuk është aq vështirë. S atë gjej ai atë komunistin jam i lirë. Mund të ndihmoj. Sa bukur do ishte sikur gjer atëhere ti të bëheshe komunist. Ne do ju vrisnim të dyve njëlloj. Është puna mos të mbeteni të pakënaqur nga njëri tjetri. Jo se komunizmi është ndonjë gjë e madhe, por si gjithë gjërat e reja. E provojmë njëherë? Unë kam besim tek ty. Me popullin tonë mund të bëhen gjëra të mrekullueshme. Fillojmë?
Toto – Më lini të rri sonte me ju. Nesër do iki. Unë jam i martuar dhe s’dua të rri të stabilizohem dhe njëherë. Komunizmi nuk është për njerëzit e martuar.
Bertari – Përse mos të përfitojmë nga ajo që s’e ke gruan këtu? Dëgjo! Ti duhet të kesh besim tek unë. E sheh mikun tim? Unë e bëra fashist. Unë jam i pasur dhe mund të të bëj dhe ty komunist. Unë të mendoj ty se si do jesh. Vetëm ki parasysh mos ta harrosh ndihmën time! E fillojmë nga e para?
Toto- Sikur mos ta merrte vesh Klodi! Ajo do dyshonte!
Bertari – Është gruaja?
Toto – Gruaja.
Bertari – Mendo se ta kanë vrarë. Është mirë të kesh një familje tragjike. Ti ndoshta je i butë por të paktën dhëmbët duhet t’i shtrëngosh. E lëmë kështu? Gruan ta kanë vrarë dhe ti kërkon hakmarrje.
Toto – Unë kma tre fëmijë të vegjël! T’ju vijë keq! Unë vetëm njëherë i kam menduar jetimë fëmijët e mi. Atëhere gjithë fotografëve ju kërkuan një taksë për jetimoren.
Bertari – Ke bërë pjesë në ndonjë organizatë?
Toto – Për çfarë organizate flisni? Ç’më duhet mua të ngatërrohem në organizata. Ajo i do të gjitha, edhe kuotizacionin, edhe mbledhjet. Si mund të shkoj unë në mbledhje? Klodi është xheloze e tmerrshme.
Bertari – Ti nuk më kupton (pauzë) Unë e kuptoj që ti s’je futur në organizata komunistësh. Por është më lehtë të kesh qënë në një organizatë futbollistësh ose varrmihësish dhe të kalosh në një fazë më të lartë.
Toto – Mua s’më pëlqen kur njerëzit zemërohen. (i preokupuar) Ne nuk kemi djalë. Unë dhe Klodi e parashikuam luftën. Mos më ngatërroni me gjëra të tilla? Të gjithë ata që flasin janë të zemëruar.
Bertari – Më vjen keq për ty. Ti gjithë jetën e ke kaluar si brenda një kampi.
Toto – Edhe ju thoni kështu? Por unë gjithmonë kam qenë njeri i lirë.
Bertari – Për asgjë nuk je kurioz. Komunizmi është i mirë.
Toto – As unë nuk them se është i keq. Por të jemi në paqe dhe ju të quani komunizëm një dru të madh që unë mund ta përdor si tra në shtëpinë time, këtë e pranoj. Më nevojitet!
Bertari – Dëgjo! Lëri falët e tepërta! Unë s’jam mësuar të dështoj. E sheh mikun tim? Me pasurinë time e bëra fashist. Unë shpenzoj miliona dhe ti komunist do bëhesh. Nuk më pëlqen të dështoj. Unë mund të ble dhe një ishull dhe të lë ty të organizosh një revolucion. Shkurt, jam i vendosur. Ke vrarë ndonjë armik? Sigurisht që duhet të kesh patur ndonjë njeri që të ka urryer.
Toto – Jo. Para meje të gjithë buzëqeshin.
Bertari – Ti i ke të gjitha të dhënat. Mbi të gjitha të është vrarë gruaja! Patjetër duhet të kesh ndonjë njeri. Kujtohu mos ke vrarë ndonjë ordiner pastaj ne themi se është armik. Këtë e kemi në dorë.
Toto – Ju lutem! Mos m’i lini fëmijët jetim!
Bertari – Unë s’dua të dështoj. Më pëlqen të krijoj komunizmin. Po ju jap dhe fëmijëve tuaj dy milion. Ata mund ta studiojnë Marksin në një universitet të ri. Prano se ke vrarë dikë. Do të jap tre milion. Bli një shkretëtirë. Çoji njerëzit për t’i ekzekutuar dhe pastaj po deshe faljua jetën. Por ama çoji njëherë. Prano!

T. II

Këtu është dialogu ndërmjet dy personazheve qendrorë të dramës, arkitektit Madu që pushteti e ka ngarkuar me detyrë të ndërtojë një pallat i cili do t‘i sillte një fatkeqësi, dhe Skulptorit, një i huaj restaurator që kishte ardhur në Shqipëri në kohën e miqësisë së vendit tonë me Bllokun Komunist. Referencat për figurën e diktatorit janë të qarta. Ja dialogu, për shtetin, politikën dhe artin. f. 41- 43

Madu - Përse erdhe ti në Shqipëri?
Skulp.- Për të restauruar atë skulpturën që ju më vonë ta kishit si perëndinë tuaj.
Madu - Ne nuk kemi perëndi.
Skulp.- Çdo popull ka bazën e tij shpirtërore. Ju do kishit atë.
Madu - Ku është statuja?
Skulp.- Po dehet.
Madu - Ajo nuk është njeri.
Skulp.- Artisti veprën e tij gjithmonë e jetëson duke e krahasuar me njerëzit. Ky është ngushëllimi i artit. Në këtë mënyrë ne s‘jemi vetëm, ndonëse jashtë gjithçkaje që s‘ka të bëjë me të bukurën, artin.
Madu - Ju pëlqen politika?
Skulp.- Koktejli më është dukur i kotë. Është i përzier dhe kuptohet se ka mungesë sinqeriteti...
Madu - E dini sa peshon bllokada?
Skulp.- Pyetjet tuaja janë të çuditshme. Kurse jeni mjaft i ri!
Madu - Ju po ikni...
Skulp.- (E ndërpret) Unë akoma s’kam vendosur.
Madu – S’ju përket të vendosni. (Pas pak) I morët të gjitha dhe po ikni. Shtritë përreth bllokadën.
Skulp.- Kjo është politikë e hapët. Do ju lutesha të mos e vazhdojmë në këtë mënyrë bisedën. Një artisti të vërtetë mund t’i prishet shija në biseda të tilla.
Madu - Kjo që flasim ka të bëjë me politikën?
Skulp.- Më duket se po.
Madu - Atëherë ju e njihni mirë politikën.
Skulp.- Unë njoh politikë statujash. Është shumë bukur të merresh me diplomaci statujash. Ato kanë ecur me karvanet në mesjetë dhe kanë bërë udhëtime të gjata nëpër viset e humbura. Ajo statuja e dehur ka një tendosje të tmerrshme muskujsh, ma dhanë për ta restauruar. Sikur vazhdon të rendë mbi një kalë fluturues, mes armiqsh që e ndjekin. Ja nga kush e njoh unë politikën dhe ja cila më largon më tepër.
Madu - Edhe një statujë e lashtë ka diçka nga koha e sotme.
Skulp.- Si jo! Njerëzit janë si shtetet dhe në ndërtimin e tyre konstruktiv s’kanë ndryshuar kurrë. Shtetet shahen me njëri tjetrin, përdhunojnë ishujt e virgjër, bëjnë plot maskarallëqe dhe të nesërmen i qeshin njëri tjetrit. Statujat nuk kanë ndryshuar vetëm se arti gjithmonë ka qenë jashtë politikës. Ç’na duhet ne politika?
Madu - Po pallati?
Skulp.- Na duhet. Duhet të jetë një faltore për njerëzit që s‘përzjehen me dobësinë e përgjithshme që quhet politikë. Politika është gjendja e të dehurit e kombeve. Në në gjendje të tillë, e shumta mund të riprodhojë veten por asgjë jashtë saj. Kështu artisti duhet t’i largohet...
Madu - Pallati që do t’iu shërbente njerëzve të cilët i largohen politikës, në ndërtimin e tij i nënshtrohet kësaj. Përse ikët, kushe braktisi? Ai duhet ngritur. Ndërtesa nuk i përket asnjë diplomacie. Mund të organizoni një kryqëzatë artistësh (tallet) për të mbrojtur këtë ndërtesë "fatkeqe" që duhet t‘i nënshtrohet politikës? Fati i saj është i tmerrshëm. Mendoni sikur ju vetë të ishit prej tullash dhe t’ju nënshtronin në këtë mënyrë. Do ishit një ndërtesë po në kubaturë por me kubaturë të...
Skulp.- Ajo është viktimë. Por mund të them se askush nuk do të më ndihmonte mua. Biles s’do lejoja. Ai do zgjaste dorën do zhdukej në fatin tim.
Madu - Ikni!
Skulp.- Edhe kjo është politikë. Duket që ju i zgjatët dorën asaj ndërtese dhe ajo ju dha fatin e saj. Të jesh viktimë është një kënaqësi e abstraguar për një artist të vërtetë.
Madu - Edhe të jesh i ikur është një tradhti që politika e dënon duke e quajtur armik. Kjo sjell luftën.
Skulp.- Ah luftë! (me ton indiferent)

T. III

Rabi takohet me Marinë, vajza që nuk ka qenë në luftë ndonjëherë, e që duhet të jetë personifikim i paqes. Ja dialogu mes tyre, f.13:

Rabi – Ikën ushtarët?
Maria – Unë s’banoja në qytetin tënd. Jam e huaj.
Rabi – E huaj? Si erdhe deri këtu? Babai e mbylli mirë derën!
Maria – Ke frikë nga lufta Rabi?
Rabi – Përse të kem. Pastaj unë një vëlla e kam partizan.
Maria – Ç’janë këta?
Rabi – Ata që vrasin ushtarët.
Maria – Tek ne nuk ka luftë, Rabi. Vjen me mua? Tek ne asnjëherë nuk është bërë luftë.
Rabi – Nuk ka ushtarë?
Maria – Jo. Djemtë janë të bukur dhe të duan shumë. Ti nuk ke dashur asnjë djalë. Kjo dihet. Ushtarët kanë të gjithë të njëjtën ngjyrë dhe duket sikur janë lakuriq. Vajzat e kanë pisk në luftë. Mund të mos puthësh asnjë djalë dhe në të vërtetë ke shkuar me të gjithë. Njerëzit janë lakuriq dhe kanë armë.

T. IV f. 32

Monologu i Ushtarit:
Ne s’lindim. Më shihni mua? Unë s’kam lindur. Ne shfaqemi në një copë tokë dhe pyesim fytyrën tonë: Hej ti, erdhëm ne! Ku të futemi. Na caktojnë një copë vend dhe jemi ushtar. Pyesim se kë kemi armik dhe na tregojnë fytyrën tonë. Këtu mbaron jeta. Thashë se kudo nxitojmë. (pauzë. Nis e këndon këngën e sipërme. Pastaj vazhdon:) Shilarësi lëkundet. Edhe ky nxiton. Mjerë ky! Patjetër i kanë treguar fytyrën e tij për ta vrarë. Një ushtar. U mërzita. Ku thua mbaron toka. Thonë se ajo rrotullohet kur vritesh. Unë dua ta provoj një gjë të tillë dhe kam bërë shpesh si i vrarë por ajo nuk rrotullohet. Toka është dinake dhe s’mund ta gënjesh lehtë. Si duket kjo është e fshehta e saj. Ku mbaron toka? Përtej? Unë kam shumë dëshirë të di ku mbaron toka. (pauzë)
Fytyra imë është e bukur. Përse duhet ta vras gjithmonë. Për më tepër kur është aq e bukur. Të ishte ndryshe unë do pranoja të rrija pa fytyrë. S’do jetë aq keq! (pauzë) Pushka është e rëndë. Plumbi nuk duket, po ikën larg. Po sikur të ketë andej ndonjë tjetër që mos të ketë fytyrën time? Sa keq! Unë e vras dhe nuk di ç’bëj. Po të kishte fytyrën tim do ndjeja dhëmbje. (pauzë) Sa shumë tokë që ka! Dhe e gjitha do më rrotullohet. Do jetë e rëndë? Sidoqoftë do jetë pesha e fundit që do mbaj mbi supe. Ç’më duhet mua gjithë ky vend? Këtu ka vetëm akuj. Unë kam shumë kurse ata s’kanë fare. Ekzistojnë të tjerë? S’e di. Le që kjo është puna e tyre. Do më pëlqente të mi merrnin gjithë këta akuj? S’e di. Ç’më mbetet për të bërë? (pauzë. Mendohet) Ndoshta duhet t’i kujtoj shilarsit se është një ushtar i vdekur. Unë i rrotullohem mbi kokë si toka e madhe. Unë dhe shilarsin do ta vras! Po sikur t’i shkrepet të kërkojë akuj? (përgjon pyetjen e tij)

Shkurt mbi autorin

Shpëtim Gina. Lindi në dhjetor 1951 në Berat. Në fëmini e tërhiqte bota e ngjyrave dhe e muzikës. Në vitet e shkollës tetëvjeçare u mor me pikturë dhe në shkollë të mesme u tërhoq nga poezia dhe shkrimet. Në vitet 70-74 kreu studimet e larta fillimisht për Gjuhë-Letërsi e mandej për Gazetari në Tiranë. Shkruan novelën “I braktisuri”. Përgatit për botim vëllimin “Valët e bardha”. Por e tërhiqte mbi të gjitha dramaturgjia. Shkroi gjithsej shtatë pjesë për teatër midis viteve 1970-1974. E para ishte “Një dashuri”, pastaj “Shtëpia Nr. 1961”, që merr shkas nga prishja e miqësisë shqiptaro-sovjetike. Asnjë dramë nuk iu botua deri në vitin 1990. Vepra e Ginës kalonte megjithatë nën dorë në rrethet e artistëve në Tiranën e viteve ’70. Shkroi skenarë për disa dokumentarë artistikë për qytetet, prodhime të TVSH-së. Iu ndalua në fazën e provave, më ’72-shin, drama “Armiqtë”, me regji të Mihal Luarasit, atëherë i ndaluan dokumentarin “Berati” ku ishte bashkautor i skenarit.
Drama e tij e fundit “Venema” mbeti e papërfunduar, sepse më 15 gusht 1974 Shpëtim Gina, gjatë kohës që ishte në zbor, u gjet i mbytur pranë lumit Drojë në Mamurras... Vdekja e tij është trajtuar me detaje nga motra e tij, Adelina Gina, e cila rezultatet e kërkimeve të veta dyvjeçare në vendet ku kish qenë dhe ndër njerëzit që kishte takuar për herë të fundit i vëllai, i paraqet vite më vonë në librin “Ku e çuat Shpëtimin?!” (SHBA, Kurti Publishing 2002); gjithë dyshimet e çojnë tek Sigurimi i Shtetit.
Nga vepra e Shpëtim Ginës është botuar deri më sot vetëm drama “Armiqtë”, Tiranë 1994.
Në mars 2007 në Teatrin Kombëtar u vu në skenë për herë të parë drama e tij “Pesha e paqes” (“Akuza” është titulli origjinal, e shkruar një vit para vdekjes).



[1] Regjisori nga Korça Llazi Sërbo e quan ringjallje të autorit me premierën e dramës, e cila në origjinal mban titullin Akuzë.
[2] Nga biseda në gusht 2011 me Mihal Luarasin. Regjisor i Festivalit të 11-të të Këngës, pas të cilit u zbulua i ashtuquajturi grup armiqësor në kulturë dhe arte, dhe regjisor i disa spektakleve teatrale të ndaluara në proces pune, ndër to “Armiqtë” e Shpëtim Ginës. Luarasi u dënua me burg. U kthye në skenë pas viteve '90.
[3] Gazeta Shekulli - Nr. 2019, 15 gusht 2007, f. 14 – 15, Diabolizmi komunist në vitin 1961: homazh shkrimtarit Shpëtim Gina, Elsa Demo
[4] Po aty
[5] Në dorëshkrimet e Ginës rrinin disa fletë të daktilografuara nga Shënime nga shtëpia e të vdekurve. Çezar Kurti, mik dhe kunat i Ginës, e kishte përkthyer nga rusishtja këtë vepër të Dostojevskit qysh në vitet '70.
[6] Një sërë poezish të rinisë së parë të autorit ndodhen në arkivën e dorëshkrimeve që ruan familja. Tani për tani vëmendja jonë është tek Gina dramaturg.
[7] Po aty.
[8] Drama e parë e Shpëtim Ginës e prezantuar në Institutin e Lartë të Arteve më 1971, për t’u punuar si punë diplome nga studentët e dramës. Familja e deklaron të humbur.
[9] Po aty
[10] Gazeta Shekulli - Nr. 2019, 15 gusht 2007, f. 14-15, cit.
[11] Po aty
[12] Adelina Gina, Ku e çuat Shpëtimin, Nju Jork, 2002.
[13] Adelina Gina e motra e autorit në librin Ku e çuat Shpëtimin ndërmerr një hetim personal mbi rrethanat e vdekjes së vëllait. Ajo dyshon për vrasje.
[14] Po aty
[15] Nga biseda me Mira Ginë n, dhjetor 2010
[16] Maks Velo, Kohë antishenjë, Tiranë bot. II, 2006, f. 94. Artisti Maks Velo, e kujton Shpë tim Ginë n në një takim të shkurtër në korrik 1974, në një gjendje ankthi. Mendonte se Sigurimi e ndiqte. Një muaj më vonë u gjet i mbytur.
[17] Nga biseda me regjisorin, gusht 2011
[18] Shpëtim Gina, Armiqtë, dramë, 1994, f. 18-19
[19] Ardian Vehbiu, Shqipja totalitare: Tipare të ligjërimit publik në Shqipërinë e viteve 1945-1990, 2009, f. 102

No comments: