Ardian-Christian Kyçyku: Dështimi si modus vivendi në Ballkan

Pasqyra e lëndës: 1. Mallkimi me e pa “thonjëza”, 2. Shkrimi – mes lumturisë së njeriut dhe asaj të shpirtit, 3. Gjuha dhe Bekimi sipas së tashmes, 4. Shtëpia dhe Baraspesha (në shumës e në njëjës)

 

“Në dimrin e vitit 2019, në Bukuresht ndodhi diçka që duhet të bindë se Fundi i Botës, ai I Panjohuri, mund të vijë pikërisht siç nuk e pret dot askush (pavarësisht sa fjalë ka në gjuhë). Sepse secili prej nesh e harton Fundin e Botës në bazë të ëndrrave të paplotësuara. Një shi i zakonshëm dimëror u shndërrua befas në akull, mbështolli gjer edhe degëzat më të holla, fijet e mbrame të barit, kangjellat, çatitë, muret, madje edhe, - poetikisht, por aspak rastësisht: kutitë e mëshirës dhe të postës. Në vetëm pak orë, pemët nisën të thyheshin, ngaqë akulli tkurrej dhe pesha e gjithçkaje nuk qe parashikuar të duronte aq ujë të ngrirë e aq ngrohtësi të shpenzuar për ngricë. U shembën shumë çati e mure, plasën trungje, shtatore, shishe, gurë, fjalë të urta. Vërtet mbeteshe pa gojë para një befasie të atillë, e cila, po të shkruhej si poezi, do të tingëllonte të paktën e pabesueshme. Ishte një metaforë gati e njësuar me atë që njeriu i sotëm po i përgatit vetes duke kërkuar me çdo çmim një jetë më të mirë, pa marrë parasysh se një jetë më e mirë (jo më e bukur) nënkupton një vetmim më të madh. I zhveshur nga çdo pushtet, si ajo foshnja që vjen në botë pa asgjë dhe që po aq e varfër kthehet në(n) tokë, gjatë orëve aq të bukura e të frikshme të ngrirjes, u duk sikur gjithë ç'mund të na falte kjo jetë ishte poezia mes së cilës u gjendëm dhe së cilës nuk mund t’i shtohej, hiqej, apo korrigjohej (apo korrigjuhej) asgjë. Një poezi që ishte varg pas vargu Fundi i Botës, por më i lehtë e pakrahasimisht më i bukur nga ç’e kishim përfytyruar. Poezi, të cilën njeriu, as me arritjet marramendëse të teknologjisë e as me forcën e pafundme për të ndrequr a prishur, nuk e vinte dot në fjalë. Madje as nuk e kopjonte dot pikërisht ngaqë nuk ishte autori”. 

 

Mallkimi me e pa “thonjëza”  

Mes një libri ende të pabotuar dhe një tjetri të saponisur, qënia e shkrimtarit ballkanas sheh, kushedi për të satën herë, gjëra që ia hapin syrin gjer në skaje ku ky kërcënon të mos lerë vend për trurin (si tek strucat), por sidomos për gjëndrën e metaforave. Dikur e kam quajtur Ballkanin “Fuçi Metaforash”^[1], duke pasur parasysh letërsinë e jashtëzakonshme që shkruhet në këtë hapësirë, por sidomos dhuntinë e ngjarjeve të mbrapshta për t’u shndërruar në art. Një art i shlyer me çmim gjaku e dhembjesh pa fund, aq sa nganjëherë duket sikur, nëse çmimi ulet sadopak, arti zhduket.

Hiqmet Meçaj: Baladă pentru pantoful care n-a mers

 

Poet, prozator, eseist şi gânditor albanez, născut la 2 mai 1944, la Vlora (oraş pe malul albanez al Mării Ionice), autor al volumelor: „Pornirea”, „Zile de primăvară”, „Pământ neadormit” „La voi eu bat”, „Sinuciderea lumânărilor”, „Păpuşile pădurii”, „Memorie inventată”, „Spre Nicăieri”, „Puţintelul”. Hiqmet Meçaj este inclus în nenumărate antologii şi manuale şcolare şi aparţine curentului literar microlumism, întemeiat şi lansat de el. Trăieşte la Vlora.

 

Nu se ştie de ce buldogul şi-a băgat mutra în acel dulap mare, a prins în dinţi pantoful stâng, tocmai când acesta, împreună cu pantoful drept, se rugau, ca în fiecare zi, să poată ieşi afară, să fie purtaţi şi să calce pe străzile lumii, sub ploaie sau sub soare, asta n-ar avea nicio importanţă, numai să fi simţit bucuria mersului, fiindcă de ani de zile stăteau închişi, în întunericul acelui dulap. Buldogul însă, l-a prins doar pe unul dintre pantofi, pe cel stâng, l-a scos de acolo după ce şi-a înfipt dinţii mari în pielea frumoasă şi cusută cu fineţe, a ieşit în balcon şi, după ce a urzit câteva jocuri periculoase, muşcându-l şi aruncându-l, împingându-l cu labele şi cu mutra, pantoful stâng a simţit cum zboară în aer, cum face nişte sărituri riscante, care i s-au părut totuşi frumoase, a fost trântit de două-trei ori pe cimentul dur, a sărit şi s-a ascuns într-un mic tufiş.

Ardiana Salihu: Facit

 

Prezență discretă, pe măsura unui talent ieșit din comun, Ardiana Salihu (născută la Priștina și stabilită la Graz) scrie o proză neconvențională – în albaneză și germană – propunând o combinație stranie între distopic și realitate imediată, sarcasm și duioșie învăluită, amestecând într-un mod cât se poate de firesc, sau cel puțin greu de combătut, paradigme și stiluri, calambururi și metafore insolite, trezind în imaginația cititorului instruit sentimente și structuri pe care cotidianul încearcă să le adoarmă.

Miercuri... tremur, mă freamăt... simt suflul adunat de-a lungul săptămânii, simt cum mi se umplu ochii și nu doar ochii. O neliniște incontrolabilă îmi acaparează toată ființa. Mă predau dulcelor închipuiri: în curând mi-o voi face din nou! M-am hotărât să mi-o fac o dată pe săptămână. De ce nu, mă amuză și mă copleșește puterea acestei închipuiri pe care multă vreme mi-o strânsesem undeva în mine ca pe un tabu sacru și, nu rareori o bănuisem a fi o tainică lăcomie, o activitate păstrată numai pentru curajoșii aleși. Accept că gândul de a ți-o face m-a zguduit sălbatic mai ales de la pandemie încoace. Nu-i de mirare: oamenii trebuie să se ocupe de ceva în aceste vremuri grele. Fie și cu chestiuni ce duc sau se transformă în fixații. Oriunde mă aflu și oriunde merg mă urmărește umbra acestui gând. De pildă, văd oameni și mă-ntreb: Oare și-o fi făcut-o? Sau: i-o fi făcut-o civena? Unde, când pentru ultima oară? (Și nu mă sfiesc, nici nu mă simt prost, cum mi se întâmplă, vorba vine, în acele clipe inexplicabile când urmăresc politicieni sau vedete prin media și nu mă pot concentra deloc în ceea ce spun, fiindcă tot timpul îmi imaginez făcându-și-o). Mă calmează poate oarecum și adevărul că în această perioadă ”facerea” a devenit un trend acceptat pretutindeni și se practică fără ezitare în moduri și țări diferite: să ți-o faci când alții te văd; să ți-o faci când alții așteaptă în spatele ușii, să ți-o facă cineva cu mâna lui și alții să privească, așteptând în fața sau în spatele ușii; ba chiar una dintre numeroasele teorii ale conspirației, răsărite masiv în astfel de vremuri, pretindea că în diferite companii sau instituții erau organizate orgii de tip făți-o / fă-i-o, unde cohorte de oameni, în răstimpuri programate cu grijă, într-un chin de admiratori sectanți, așteptau la coadă plini de speranță și răbdare. Altfel spus, multe se întâmplau și nimeni nu mai simțea că ar fi ceva neobișnuit să ți-o faci sau să i-o faci altuia în public. Dimpotrivă, fiecare se simțea cumva provocat, dar și împlinit în felul său.

Pär Lagerkvist: Babai dhe unë

Sjell ndërmend se njëherë, - isha nja dhjetë vjeç, - gjatë një pasditeje të diele, babai më mori përdore që të shkojmë në pyll e të dëgjojmë këngën e zogjve. Ia bëmë me dorë nënës, që s’mund të vinte me ne; duhej të rrinte në shtëpi e të përgatiste darkën. Dielli ende ndriçonte ngrohtë dhe ne u nisëm për udhë. S’para e kisha marrë fort seriozisht ngjarjen me këngën e zogjve, që s’më dukej kushedi ç’gjë e bukur a e mrekullueshme; babai dhe unë ishim njerëz të shëndetshëm e me kryet mbi supe, lindur në fshat dhe të mësuar me natyrën, ndaj edhe s’hidheshim në erë për aq gjë. Por ishte një pasdite të diele dhe babai kishte pushim. U çapitëm mbi shina, atje ku s’lejohej të ecje, por babai punonte në hekurudha dhe kish të drejtën të çapitej mbi to. Nga kodërzat anës shinave hyje menjëherë në pyll.

Befas dëgjuam këngën e zogjve dhe gjithë tingujt e tjerë. Nga shkurret vinte cicërima e trumcakëve dhe e bilbilave të vegjël, e harabelave dhe e mëllenjave, si edhe mbarë gumëzhima që të rrethon sapo hyn në një pyll. Toka ishte e mbuluar me anemona, mështeknat sapo kishin nxjerrë sythat dhe bredhat përhapnin aromën e tyre të freskët. Një erë e këndshme vinte nga të gjitha anët, ndërsa toka avullonte lehtë, sepse dielli e ngrohte. Kudo mbretëronin jeta dhe lëvizja; grerëzat e mëdha dilnin nga foletë e tyre, mushkonjat vërtiteshin pranë kënetave, ndërsa nga shkurret fluturonin me shpejtësi zogj të vegjël që i gëlltisnin dhe pastaj zhdukeshin sërish nëpër ferra sa hap e mbyll sytë. Pa pandehur dëgjuam një tren që shfrynte dhe u desh të zbrisnim nga kodërza; babai përshëndeti mekanikun e lokomotivës duke çuar dy gishta anës pallarisë së të dielës, ndërsa mekaniku e përshëndeti ushtarakisht, me një shenjë dore; gjithçka ndodhi shumë shpejt.

Zamir Kokonozi: Reconceptualizing Film Studies: An Interdisciplinary Framework for Higher Education

Abstract

In an age where visual storytelling dominates as a primary mode of communication, it is critical that film education evolves to equip students with more than just technical skills. It must also foster genuine creative vision. Within the context of film studies, incorporating critical analysis and interpretive skills drawn from both the humanities and literary disciplines, becomes essential. This integration nurtures a new generation of specialists in a field that, while still underdeveloped in many respects, continues to play a vital role in contemporary society. This paper examines innovative approaches to curriculum design in film education, highlighting project-based learning, the productive role of creative constraints, visual literacy, and reflective practice. Building on recent research and contemporary pedagogical frameworks including STEAM integration and theories of visual cognition, it argues that film instruction should transcend the mechanical acquisition of technique to foster students’ capacity to interpret, analyze, and create within the cinematic medium. Through the study of student-produced film projects and hands-on training adapted to emerging media, the research demonstrates that creativity and critical engagement are most effectively nurtured when film is approached as a process of personal inquiry and self-expression, rather than solely as a technical craft. The paper concludes with practical recommendations for educators seeking to design film curricula that address the creative and cultural needs of the present. 

Wisława Szymborska: Rreth vdekjes, pa e tepruar

(Despre moarte, fără exagerare)

(1923-2012, PL / Nobel në Letërsi, 1996)

 

Ajo s’mund të shijojë një shaka

s’mund të shquajë një yll, të ndërtojë një urë

s’e ka haberin rreth thurjes së veshjeve, minierave, bujqësisë,

ndërtimit të anijeve apo se si gatuhen ëmbëlsirat.

 

Sa i përket planifikimit të së nesërmes sonë

ka fjalën e fundit,

e cila, përndryshe, kalon gjithnjë anës çështjes.

 

S’është madje në gjendje as të bëjë gjëra të thjeshta

që lidhen me zanatin e saj:

të hapë një gropë

të bëjë një qivur

të verë rregull pas vetes.

E preokupuar tërërsisht për të vrarë

e përmbush shkeleshko misionin,

pa sistem e pa pikë talenti –

sikur secili prej nesh të ishte në vrasjen e parë.

Sigurisht, ka ngadhënjimet e veta,

por të kujtojmë humbjet e saj të panumurta,

orvatjet e dështuara

goditjet që gjithë duhet t’i përsëritë.

Ndonjëherëe s’është mjaftueshëm e fuqishme

që të vrasë një mizë në ajër.

Të shumta janë merimangat

që mund t’i jepnin mësim për këtë çështje.

Gjithë ato rrënjë, mashurka të zeza,

tentakula, luspa, sqepa,

pendë martesore, shto gëzofin për dimër

dëshmojnë se ka mbetur prapa

sa i përket zanatit – që e kryen pa ëndje.

 

Sëmundjet nuk e ndihmojnë,

teksa ndihma që i japim me luftërat dhe me grushtet e shtetit

është ende larg për mjaftuar.

Zemra rrahin brenda vezëve.

Eshtrat e foshnjave rriten.

Farat punojnë rëndë për t’u bërë fije me gjethe,

E nganjëherë trungjet më të lartë shemben.

Kush pretendon se vdekja është e gjithëfuqishme

Bëhet ai vetë dëshmia e gjallë

Se s’është kështu.

 

S’ka jetë

që të mos jetë e pavdekshme,

qoftë edhe për një çast.

 

Vdekja

Sos gjithmonë, pikërisht për atë çast, tepër vonë.

Më kot tund-e-shkund dorezën

e derës së padukshme –

për sa kohë ti je këtu

s’mbetet asgjë për t’u bërë.

Trad. Petru Dimofte

Në shqip. A.-Ch. Kyçyku

 

Arian Leka: Misiune de salvare (Mision shpëtimi)

(l. 1966, AL)

... am auzit vocea care mi-a vorbit. ”Du-te sus” mi-a spus ”că nu mă simt bine”. Doar atâta îmi aduc aminte. –

din amintirile unui supraviețuitor

 

Pa mal au ajuns animalele, nu noi.

Un crocodil. O puma. Un rinocer.

Un rechin. Un cal. Un elefant.

Chiar și un câine prelung

Căruia nu-i venise încă vremea.

 

Au navigat peste hainele noastre.

 

Animalele, brodate pe haine de firmă

Cumpărate prin tejghele de haine third hand

Se țineau tare, cu copite și gheare de bumbacul umed

Produs prin țări sărace, ca patria noastră

Unde oameni înecați în sudoarem ca noi

Își cos ochii cu ața.

 

Le-am văzut cum taie printre valuri

Și-au părăsit bluzele, cum sunt părăsite bărcile imediat ajunse la mal

Ca să aducă vestea că marea ne dăduse o nouă naționalitate

Că trupurile noastre nu mai ieșeu prin nisipuri

Că guguștiucii pot fi legați la gât în amurg

Când se pogoară peste coșuri de nave

Înșirate să devină rugină

Cu care, după topit, devin iar nave grele de emigranți

Noi, fii de emigranți care

În orele târzii vor umbla peste marea aceasta

Călcată de tălpi

Arată adânc de picioarele noastre.

În română de A.-Ch. Kuciuk

Méhes Károly: E fshehtë dimërore

 

(Téli titok / Taină hibernală)

 

(l. 1965, HU)

Dëbora ka një tingull fort të largët

e megjithatë të mprehtë prej klarinete

Ai tingëllon nga shpina e kodrave

të zbardhura përgjatë shinave

hyn në pyll ku jo vetëm gjethet

e thara por edhe dëbora mbulon qysh tani

gjithë ç’ish në beharin e shkuar

kafshë të përmbysura pa jetë shiringa

plastiku dhe ja edhe maska

 

po kush e ka h/artuar këtë muzikë

nëse muzika është tingull-psherëtimë-dëborë

ndërprerë nga ndonjë rënkim dege

dhe nga thëllimi që bën të vetën

Pun’e tij… Gjithçka veç gjallon

me një ngadalësi që shkon shpejt

me një vështrim të gjatë hedhur drejt largësive

dhe me qetësinë që shpërbëhet në tinguj

klarinete gjatë shëtitjes së janarit

Duhet të bësh lëvizje të marrësh ajër

Të kesh shumë durim të presësh

Por më shpesh duhet të presësh

Kjo është e fshehta e një jete të gjatë

Traducere de Kocsis Francisko

Në shqip: A.-Ch. Kyçyku

Paul Vinicius: historia e një plage të freskët

(l. 1953, Rumani)

e pra
kur kthehem unë në vendin
që të tjerët
rëndom
e quajnë nështëpi
nata ka rënë kaherë
dhe nis beteja me shkallët.
janë ca shkallë të koklavitura
spirale
motra me terrin
dhe alkoolin në venat e mia
e që tek bredhin sa andej-këndej
më marramendin.

s’është aspak e lehtë të zbresësh
bashkë me shkallët
nga kati i shtatë në të pestin
vëlla me terrin
dhe me alkoolin në venat e mia
që enden
të dehura me gjak
sa andej këndej
nëpër trupin e vrimuar e pothuajse të huaj
si ndonjë fabrikë rreziqesh.

ndonëse s’është rasti
përfytyrimi im mbi parajsën
është një fushë e rrafshët
plot me tryeza
me karrike
pa kurrfarë shkallësh
dhe
aty-këtu
nga një pijetore.

Shqipëroi A.-Ch. Kyçyku

Paul Vinicius në Librarium Haemus

Elena Vlădăreanu: krisja e tretë e kujtimit

(l. 1981, Rumani)

qysh tani do të nisin
të pluskojë mamaja dhe shtëpitë përreth
fabrika e çimentos në skaj të qytetit
po trokita në mur
muri tingëllon si bosh
mishi im i mavijosur nga e ftohta
gajasem e ngrirë më këmbë
duke u çmeritur mes çarjes së murit
të shoh në cep të udhës anësore
mbuluar kokekëmbë
me një tis të hollë çimentoje
tek tërheq pas vetes një tufë
ushtarësh teneqeje
nderon me dorën te kapela
pastaj ngrihesh në ajër
si një flluskë sapuni

Shqipëroi A.-Ch. Kyçyku

Elena Vlădăreanu në Librarium Haemus

Ardian-Christian Kyçyku: Me vete / Scriind singur

 

[Prozë e thyer]

Tim eti, Kopi Kyçykut

(1943-2024)

 

Shtëpiza për qirinj – po ai vit

Kur më qëndruan pranë

vetëm Zoti dhe muzika

 

Udhëtimi i tim eti

Zgjati sa kalimi

I një qiriri

Nga tryeza për „të gjallë”

Tek tryeza e „të fjeturve”.

 

Pët disa grima u enda symbyllur

Me qiririn në dorë, si lutje,

mes dy botësh.

Zgjidhe vetë ku dëshiron të digjesh, i thashë pa zë

 

M'u kujtua këshilla e shitësit plak të qirinjve:

Mos ndizni qirinj të mëdhenj pranë të vegjëlve, zotni, ju lutem,

Se i djegin në brinjë dhe i përkulin,

i gjunjëzojnë... para se ta përmbushin flijimin...

dhe ua çojnë dëm dritën e papërdorur

 

Më erdhi rëndë të dilja:

Nuk qan burri në këtë moshë.