Wisława Szymborska: Rreth vdekjes, pa e tepruar

(Despre moarte, fără exagerare)

(1923-2012, PL / Nobel në Letërsi, 1996)

 

Ajo s’mund të shijojë një shaka

s’mund të shquajë një yll, të ndërtojë një urë

s’e ka haberin rreth thurjes së veshjeve, minierave, bujqësisë,

ndërtimit të anijeve apo se si gatuhen ëmbëlsirat.

 

Sa i përket planifikimit të së nesërmes sonë

ka fjalën e fundit,

e cila, përndryshe, kalon gjithnjë anës çështjes.

 

S’është madje në gjendje as të bëjë gjëra të thjeshta

që lidhen me zanatin e saj:

të hapë një gropë

të bëjë një qivur

të verë rregull pas vetes.

E preokupuar tërërsisht për të vrarë

e përmbush shkeleshko misionin,

pa sistem e pa pikë talenti –

sikur secili prej nesh të ishte në vrasjen e parë.

Sigurisht, ka ngadhënjimet e veta,

por të kujtojmë humbjet e saj të panumurta,

orvatjet e dështuara

goditjet që gjithë duhet t’i përsëritë.

Ndonjëherëe s’është mjaftueshëm e fuqishme

që të vrasë një mizë në ajër.

Të shumta janë merimangat

që mund t’i jepnin mësim për këtë çështje.

Gjithë ato rrënjë, mashurka të zeza,

tentakula, luspa, sqepa,

pendë martesore, shto gëzofin për dimër

dëshmojnë se ka mbetur prapa

sa i përket zanatit – që e kryen pa ëndje.

 

Sëmundjet nuk e ndihmojnë,

teksa ndihma që i japim me luftërat dhe me grushtet e shtetit

është ende larg për mjaftuar.

Zemra rrahin brenda vezëve.

Eshtrat e foshnjave rriten.

Farat punojnë rëndë për t’u bërë fije me gjethe,

E nganjëherë trungjet më të lartë shemben.

Kush pretendon se vdekja është e gjithëfuqishme

Bëhet ai vetë dëshmia e gjallë

Se s’është kështu.

 

S’ka jetë

që të mos jetë e pavdekshme,

qoftë edhe për një çast.

 

Vdekja

Sos gjithmonë, pikërisht për atë çast, tepër vonë.

Më kot tund-e-shkund dorezën

e derës së padukshme –

për sa kohë ti je këtu

s’mbetet asgjë për t’u bërë.

Trad. Petru Dimofte

Në shqip. A.-Ch. Kyçyku

 

Ardian-Christian Kyçyku: Me vete / Scriind singur

 

[Prozë e thyer]

Tim eti, Kopi Kyçykut

(1943-2024)

 

Shtëpiza për qirinj – po ai vit

Kur më qëndruan pranë

vetëm Zoti dhe muzika

 

Udhëtimi i tim eti

Zgjati sa kalimi

I një qiriri

Nga tryeza për „të gjallë”

Tek tryeza e „të fjeturve”.

 

Pët disa grima u enda symbyllur

Me qiririn në dorë, si lutje,

mes dy botësh.

Zgjidhe vetë ku dëshiron të digjesh, i thashë pa zë

 

M'u kujtua këshilla e shitësit plak të qirinjve:

Mos ndizni qirinj të mëdhenj pranë të vegjëlve, zotni, ju lutem,

Se i djegin në brinjë dhe i përkulin,

i gjunjëzojnë... para se ta përmbushin flijimin...

dhe ua çojnë dëm dritën e papërdorur

 

Më erdhi rëndë të dilja:

Nuk qan burri në këtë moshë.

Max Blecher: Ngjarje nga zhgjëndrra e tanishme / Întâmplări în irealitatea imediată - fragment romani

Max Blecher (lexohet Maks Bléher, 1909-1938), prozator e poet rumun me prejardhje hebraike, ndërroi jetë fare i ri, pas vuajtjesh, një pjesë e të cilave u shndërruan në libra vegimtarë: Corp transparent (Trup i tejdukshëm, poezi) 1934; Întâmplări în irealitatea imediată (Ngjarje nga zhgjëndrra e tanishme) 1936; Inimi cicatrizate (Zemra me vraga plagësh) 1937 dhe Vizuina luminată (Strofulla e përndritur) post-mortem, 1971.

Pasi e takoi në qytetin Roman, ku përballej oreçast me vdekjen dhe shkruante një letërsi të nivelit kafkian, autori tjetër i shquar, Mihail Sebastian, shënoi në ditar: Do kem më ndonjëherë të drejtën të ankohem për gjë? Do kem paturpësinë t’i lejoj vetes teka, shqetësime, nerva? Ai jeton në intimitet me vdekjen. Jo me një vdekje abstrakte, mjegullore, afatgjatë. Është vdekja e tij, e saktë, e përcaktuar, e njohur me detaje, si një send. Çfarë i jep kurajo të jetojë? Çfarë e mbështet? S’është as i dëshpëruar.

Lufta me vdekjen e mirëfilltë, epërsia shpirtërore e mendore, sikurse besimi në fuqinë e letërsisë gjenden të rrënjosura në ligjërimin krejt të veçantë të Blecher-it dhe përcjellin njëherazi kurajo, dëshirë të patundshme për të jetuar, por edhe ftesën që njeriu të mos e zvogëlojë veten duke u dhënë një vlerë të rreme disa ideve, ngjarjeve dhe sendeve.

[Presentation SQ / RO]

*

F r a g m e n t

I pant, I sink, I tremble, I expire.

P. B. Shelley

I 

Kur ia ngul sytë për shumë kohë një pike të ngrirë në mur, më ndodh ndonjëherë të mos di as kush jam, as ku ndodhem. Ndiej atëbotë mungesën e identitetit tim nga larg, sikur të jem shndërruar, për një çast, në një person krejt të huaj. Ky personazh abstrakt dhe personi im i vërtetë ndeshen për bindjen time me forca të barabarta.

Në çastin pasardhës, identiteti im e gjen veten si në ato kartolinat stereoskopike, ku dy pamje ndahen heraherës gabimisht dhe vetëm kur mjeshtri i vë në vijë, duke i mbivendosur, krijojnë befas iluzionin e relievit. Oda më fanitet atëhere me një freski që s’e ka pasur më parë. Ajo rikthehet në vetëdijën e vet të mëparshme, teksa sendet e saj vendosen në vendet e tyre ashtu siç një plis dheu të shkërmoqur tretet brenda një shisheje qelqi në elemente të ndryshme, përcaktuar qartë dhe me ngjyrimin e kahershëm që kam për to në kujtime.

Ndjesia e largimit dhe vetmia, në çastet kur personi im i përditshëm është shpërbërë në pavetëdijë, ndryshon nga çdo ndjesi tjetër. Kur zgjat më tepër, ajo bëhet frikë, tmerr se s’do ta rigjej më veten kurrë. Në largësi ngulmon një siluetë e pasigurtë e imja, e rrethuar nga një ndriçim i madh, siç ndodh me disa sende në mjegull.

E tmerrshmja pyetje se „cili jam, në fakt” jeton atëhere brenda meje si një trup krejt i ri, rritur me një lëkurë dhe ca organe që s’i njoh fare. Zgjidhja e pyetjes kërkohet nga një kthjelltësi më e thellë dhe më thelbësose sesa e trurit. Gjithë ç’mund të shqetësohet në trupin tim shqetësohet, dridhet dhe ndërkyhet më fuqishëm e më elementarisht sesa në jetën e përditshme. Gjithçka përgjërohet për një zgjidhje.

Çudira me e pa thonjëza në Ballkanin e Kutelit [Tipologji, tematikë, stil]

Prof.univ.dr. Ardian Kyçyku 

Sipas dëshmive të veta, Kuteli nis të shkruajë në vendlindje dhe vijon jashtë kufijve zyrtarë të Shqipërisë për të nxjerrë mallin e ”gjuhës së mëmës”. Nën një frymëzim që duket si një hepim i dëshpëruar, por shpresëplotë drejt Krijuesit dhe një bote-jetë, të cilën trandet se mos e ka humbur përfundimisht, shkrimi i Kutelit është një besëlidhje me të shkuarën (plot shije, qënie e sende të domosdoshme) për të shëruar veten, lexuesin dhe, në mos të tashmen, të ardhmen. Brenda një dhjetëvjetëshi, proza e Kutelit kryen pa bujë zhvendosjen e një lënde gati tërësisht shpirtërore, gjallë vetëm në botën tjetër (mund të quhet edhe Kujtesë) në Letër. Është një shndërrim plot të papritura historike e rreziqe estetike për shkrimtarin, sepse në Letër duhet ruajtur sa më vërtetësisht e jetueshëm (nga ana e lexuesit) një lëndë aq e pasur dhe tunduese, ndaj së cilës mbetet tejet e vështirë të ndash kur është më tepër thjesht jetësore (duke mpakur rolin dhe fuqinë e artit) e kur artistike (duke pakësuar fuqinë dhe rolin e jetës).

Iolanda Malamen (Rumani): Poezi/i

Poete dhe prozatore e shquar, piktore, përkthyese dhe gazetare e kulturës (l. 1948), autore e vëllimeve Gjendje hyjnore, Udhëtim në natyrë, Tokë nën dëborë, Një gur i bardhë mbi një gur të zi, Lulja që ec, Engjëlli i zbritur në rrugë, Ngadhnjimi i dantellës, Islanda e dytë (poezi); Unë, mjeshtëria e xhelatit dhe mbretëresha e pikëlluar, Shtëpia Verdi, Filipi dhe Margarita, Letër Lavuazierit, Alisa në Botën e Krimit, Antoni dhe Kavabata (prozë) etj. Ka botuar pesë vëllime bisedash me shkrimtarë rumunë e të huaj. Laureate e shumë çmimeve me rëndësi, mes të cilëve Medalja e Akademisë Femina për poezi (1999) dhe e Çmimit APLER për gazetari kulturore (2006). Ndërroi jetë në Bukuresht më 11 tetor 2022. 

 

Një kafshë e rraskapitur

(Un animal sleit de puteri)

 

Një kafshë e rraskapitur

kështu e shoh veten në shtatëdhjetëvjetorin

që duhet mbrojtur medoemos

nga ndërkryerja.

 

Kur shkrova këtë, tërhiqja pas vetes jetën

Dhe pata bërë prej saj një pamje të pavdekshme. Veshur me një pardesy ngjyrë algash, qepur sipas modës

studentore të atyre viteve

e shihja veten si shpëtimtar i shkathët i vdekjes

ndëshkuar të shkruajë vargje të ngathët.

 

Në Indi pat rënë shi gjatë një dite sa për një shekull dhe Ganxhi qe ngritur gjer në qiell.

Ioana Crăciunescu: Poezi/i

Matje për një piedestal
(Măsurători pentru un piedestal)

 

Plotësonim gati të gjitha kushtet e kërkuara.

 

Pata pirë në një tryezë me ta.

Natën më kishin sulmuar edhe mua gjallesat

e vogla e të kuqe etur për gjak

(gjak poetik – siç thotë pastruesja)

një gështenjë e ngrohtë në duar aty nga perëndimi i diellit

kur dashuria ik me një veturë nikeli

drejt qytetit?

- Në të perënduar të diellit

(ç’marrëzi)

E gjer edhe mbi urën vigane që ndante

botën time nga e tyrja

patëm kapur miq me karrem e mëmëlige

(peshq për së mbari mbajtur më pas

në një shapkë fëmijësh) kur dashuria ik me një

veturë nikeli drejt qytetit...

 

e megjithatë

tek dilnim nga kisha

 

duke kënduar nën buzë këngë lehtas të mësyshura

duke u drejtuar çakërrqejf mes rojesh e zambakësh

drejt vaporrit tim të pandërtuar

ëndërror

 

askush nuk vinte të më bënte matje për piedestal

askush s’dukej të vinte as nga pas...

Letërsia, lavdia etj – në sytë e popullit / Literatura, gloria etc. – în ochii poporului

Kolegu im Gh., shkencëtar i ri dhe i varfër, gati gjithmonë i parruar, por jo mjekërrosh, veshur si me rrecka, nuk shkruan letërsi, duket gjithmonë i paushqyer sa duhet, me njëpalë sy të muzgët dhe me kapitjen e ndritshme të dikujt që është caktuar të flasë në emër të dy a tre popujve, - tek më rrëfehej për hulumtimet që po bënte ndaj një shkrimtari të famshëm bashkëkohor, përkthyer në nuk-di-sa gjuhë dhe që shet libra më shumë nga ç’shesin furrat e bukës bukë: “Më vjen keq t’ju them, por puna e tij ka marrë fund prej kohësh. Iu paguan deri më tash aq artikuj me lëvdata në gazetat më të mëdha, iu paguan aq udhëtime e pushime e promovime jashtë e brenda vendit, iu morën aq intervista, iu kushtuan aq filma dokumentarë, na e mpinë trurin duke na thënë radhazi se ‘nuk i ka mangësitë në karakter, por në vepër / nuk i ka mangësitë në vepër, por në karakter / i falen të gjitha, se ka qënë kundërshtar i regjimit / nuk mund t’i falen të gjitha, se u ka thurur himne diktatorëve’ etj, iu dhanë aq çmime, gjer edhe për paqe rajonale e mirëkuptim ndërfetar, madje pati edhe çmime që u shpikën enkas për të, s’mbeti universitet province pa e bërë doctor honoris causa, kushedi në sa vende është qytetar nderi, ndonëse në disa syresh s’ka qenë kurrë veçse si turist, iu kushtuan disa monografi dhe vëllime bibliografikë, mbi dhjetë tubime me rastin e përvjetorit të lindjes, ose të faktit që s’ka vdekur i ri, ia gjen librat edhe nëpër mall-e, farmaci e pompa benzine, ia has fytyrën edhe nëpër dritaret e autobusëve – dhe prapë asgjë… Më falni, por s’para del qartë çfarë u arrit nga e gjithë kjo lavdi. Apo vetëm fakti që sa më shumë autorë stërmundohen të kenë fatin e tij?! Mos më thoni se kanë në plan të mos u mbetet asgjë për pas vdekjes…”

***

Colegul meu Gh., tânăr și sărac cercetător, aproape mereu nebărbierit, dar nu bărbos, îmbrăcat parcă în zdrențe, nu scrie literatură, pare nehrănit cum trebuie, cu niște ochi apuși, cu oboseala strălucită a cuiva ales să vorbească în numele a două sau trei popoare – în timp ce-mi povestea despre cercetările pe care le făcea despre cărțile unui faimos autor contemporan, tradus în nu știu câte limbi și care vinde căți mai mult decât ”Pâine”-a pâini: ”Îmi pare rău să vă spun, dar treaba lui a luat sfârșit de mult. I-au fost plătite până acum articole lăudăroase în cele mai mari ziare, i-au fost plătite atâtea călătorii și vacanțe și promovări aici și-n străinătate, i-au fost luate atâtea interviuri, i-au fost dedicate atâtea documentare, ne-au amorțit creierii spunându-ne zi și noapte că n-are lipsuri în caracter, ci în operă / n-are lacune în operă, ci-n caracter / i se pot ierta toate, că a fost opozant al regimului represiv / nu i se pot ierta toate, că a ridicat în slăvi dictatorii etc., i s-au acordat atâtea premii, până și pentru pacea regională și înțelegere inter-religioasă, ba chiar au apărut premii inventate special pentru el, n-a rămas universitate de province care să nu-l facă doctor honoris causa, cine știe în câte locuri e cetățean de onoare, deși în unle dintre ele n-a călcat vreodată decât ca turist, i-au fost dedicate câteva monografii și volume bibliografice, peste zece întruniri festive cu ocazia zilei de naștere, sau pentru că n-a murit tânăr, îi găsești cărțile și prin mall-uri, farmacii și benzinării, îi vezi fața și prin ferestrele autobuzelor – și tot nimic... Iertați-mă, dar nu prea iese clar ce a ieșit în urma acestei glorii. Sau doar faptul că din ce în ce mai mulți autori se străduiesc să aibă norocul lui?! Să nu-m spuneți că au în plan să nu le rămână nimic în urmă după moarte...”

Ardian-Christian Kyçyku

Bukuresht, 2016

Jeta dhe rrethinat... / Viaţa şi periferiile...

Dështimi ynë në përjetimin e thellësive të jetës sonë na zgjon dëshirën dhe etjen për t’u ngjitur pas rrethinave të saj. Nuk ngopemi me lëndë.

Nuk marrim frymë, por tymosim. Nuk shijojmë, por hamë. Nuk shohim, por vështrojmë. Nu dashurohemi, por shthurremi. Nuk dëgjojmë, por heshtim me shpërfillje. Nuk hedhim valle, por përdredhim trupin. Nuk lutemi, por nxjerrim fjalë. Nuk punojmë, por robtohemi. Nuk martohemi, por nënshkruajmë ca kontrata. Nuk gëzojmë, por bëjmë gallatë. Nuk duam, por socializojmë. Nuk pendohemi, por ‘shprehemi’. Nuk guxojmë, por gjykojmë.

Flasim për Zotin, por nuk i përjetojmë gjërat e perëndishme.

E megjithatë, atje ku thua se të gjitrha çojnë në shkatërrim, se e ke humbur jetën, vjen një çast, një shkëndijë, një rreze përunjësie dhe ndjeshmërie, dhe zemra jote nis së rrahë sërish.