Haemus Plus Nr. I / 2017 - përmbajtje / cuprins / content

Letërsia, lavdia etj – në sytë e popullit / Literatura, gloria etc. – în ochii poporului – 3

Homo Balcanicus

Për t’u gdhendur në gur / De cioplit în piatră
K. Th. SPIRI: Ku ta dija unë i varfëri / D'unde să știu io sărmanu’

Arian LEKA: Biblioteca plutitoare / Biblioteka lundruese (fragmente)

besa
Anton ÇEFA: Mbajtja e fjalës së dhënë - një nga tiparet më të shquara të strukturës etike të shqiptarit

... poți face lucruri din lumină / ... mundesh me ba sende me driten
Ledia DUSHI: 10 Poeme / Poema

Paul VINICIUS: kjo dhomë ka nisur të shkruajë (camera asta a început să scrie)

Ioana CRĂCIUNESCU: Matje për një pjedestal (Măsurători pentru un piedestal), Ngjarje gjahu (Poveste de vânătoare), Deliri (Delirul)

Ilir SHYTA: Requiem pentru J.  (Requiem për J.), Sub acoperiș (Nën çati), Mecanismul băuturii (Mekanizmi i pijes), Nașei (Kumbarës), Gol (Bosh), Copacii strâmbi (Drurët e shtrembër), Tanti Efigeniei... (Teto Evgjenisë...), Prietenilor ce se sting (Miqve që shuhen), Tata (Babai)

Domnica DRUMEA: Dëlirësi (Puritate) – 3 poezi

Dan COMAN: Bregdeti Arian (Litoralul Arian) – 3 poezi

Ardiana Shala PRISHTINA: 9 poeme / poema

gjurmë / urme
Qendër e poezisë evropiane – The international poetry and chamber music festival, Bistrița, Romania, 2017            

istoria literaturii / historia e letërsisë
Marian POPA: Gjithë ç’u zbulua, o dogj
Silvana LEKA: Rasti Martin Camaj  - romani “Dranja” përballë detit (Në kujtim të 25 vjetorit të ndarjes nga jeta)

master’s
Mitrush KUTELI: Testamentul / Testamenti (fragment)
Ion MUREȘAN: Shpresa (Speranța)
Amos OZ: Gjyshja Shlomit dhe ”lufta kundër vezëve” (Bunica Shlomit şi „războiul cu germenii”)
Ymer SHKRELI: Iubire (Dashuri), N-am titlu pentru tine (Nuk kam titull për ty), Prietenului fără nume (Mikut pa emër), Vino (Eja), Sabia (Shpata), Vulcanul (Vullkani), Skanderbeg (Skënderbeu), Relativități (Relativitete), Zilele (Ditët)

lingva
Francesco ALTIMARI: Historia e grafemës-flamur <ë>             

e kush do të ndahej nga dhimbja dhe nga vetmia pa brengë?
Khalil XHIBRAN: Profeti, Përktheu Viktor BAKILLARI

scola
Adelina VILA (TOLI): How to make mathematics interesting and understandable for students

encyclopedia
Kopi KYÇYKU: Një shkencëtar i madh për një vend të vogël (Në kuvend me Aleksandër Lambertin)

esse-re
Pandeli PASKO, Atalanta PASKO: Fantazma e Stalingradit dhe Mitrush Kuteli / Fantoma Stalingradului și Mitrush Kuteli
Savatie BAȘTOVOI: Të jesh a të mos jesh (A fi sau a nu fi)

litera
Flutura AÇKA: Furnica (Milingona)

poetree            
“Të shkruash poezi është si të bësh dashuri”/ A scrie poezii este ca şi cum ai face dragoste - Bisedë me poetin Dan COMAN (Suadela BALLIU)

prosa
Guy de MAUPASSANT: E vdekura (Shqipëroi Leda KUSHOVA)
Mimoza HYSA: Live
Mihai MATEIU: Gjahtari (Vânătorul)

medalion
Luan STAROVA – 75 vjeç. Cycle romanesque Saga Balcanique. Fragments et extraits da la critique française littéteraire

“Na duhet njohja dhe pranimi i njëri-tjetrit me dallesat që na shoqërojnë” - Bisedë me shkrimtarin Ndue UKAJ

Seenema
Iulia ENKELANA: Acasă / Home

ngjarje / evenimente
Lasgush PORADECI: Moartea Nositului (Vdekja e Nositit)

Penele jefuiesc Zborul (Pendët vjedhin Fluturimin)

Mitrush KUTELI: Rugăciune (Lutje)

Când dorul chinuie, dar și scrie (Kur malli mundon, por edhe shkruan)

Në Bukuresht, thonë të gjitha dokumentet e kohës,
nuk të kaplonte mërzia kurrë, as ditën, as natën
Ioana PÂRVULESCU: Jeta fillon të premten (Viața începe vineri) fragment romani, shqipëroi Kopi KYÇYKU / fragment de roman, în albaneză de Kopi KYÇYKU

vita et gestis
Vangjel Zhapa dhe Akademia Rumune / Vanghele Zhapa şi Academia Română

O scurtă poveste despre lărgirea spațiului / Një rrëfim i shkurtër për zgjerimin e hapësirës

Rüdiger SCHAPER: 55 sekondat Moisi, ose roli i jetës së tij / Cele 55 de secunde Moisi, sau rolul vieţii sale – fragment

trans-poetica
Ioana IERONIM: 5 poezi
Xhelal TOSKU: 5 poezi/i

@ctual              
Arqile V. GJATA: Lisi i vetëm në fushë” në memorien time
Linda PEȘCHIR: Teatrul-dans, un metisaj inevitabil?

je vetja e dikurshme që qan për ty / ești sinele de altădată care plânge după tine
Manjola BRAHAJ: Casa (Shpia), Pentru a scăpa de tine (Për me pshtu prej teje), Suntem drumuri (Jem’ udhë), Plecând (N'ikje), Ei nu știu (Ata nuk e dinë), În-tristețe (N'trishtim), Destinul (Fati), A se ruga (Me u lutë), Nu te-am mai văzut (Nuk të pashë ma), Depărtările (Largsitë)

kujtesa / memoria
Visar ZHITI: Nu dictatorul face dictatură, ci invers...
Gaspër PALI: Cântec de greieri (Kangë gungallash), Amurg de exil (Muzg mergimi)
Alisa VELAJ: Simbolet e dritës dhe errësirës në prozën e Mitrush Kutelit

dikush përgjon në kokën time / cineva pândește la mine în cap
Ana DRAGU: Imunitet i moskuptimit – Liberty Bridge (Imunitatea neînțelegerii - Liberty Bridge), mbarova sezonin (am terminat sesiunea), jo-gëzim (non bucurie), pamjet e para të një filmi për qetësinë (primele cadre dintr-un film despre linişte), pamja e dytë e një filmi për qetësinë (al doilea cadru dintr-un film despre liniște), Më e trishtme sesa një metodë (Mai tristă decât un manual), gjumë (somn), no additional text

sine studio
Edval ZOTO: Zhvillimi i profesionit ushtarak dhe sfidat bashkëkohore

lupa
Arian LEKA: Realizmi Socialist: një formë ligjërimore VS një ligjërimi formal

pashë ëndërr unë fakiri...
K. Th. Spiri: Autobiografia, Kungulli, Do hamë bar, Luga e floririt, Vërejtje në biografi, Ligji i agjitacionit, Sallami, Poezi erotike, Ndonëse të varfër jemi, A s’i thonë ”y”-së ”i”!?..., Si poet ndizem kollaj, U plake, Do të bëhem thumb!, Fjalët e të deleguarit të Partisë, Epilog

n(t)ext               
Paul GOMA: Dhoma përbri (Camera alăturată)
Corneliu D. ZEANĂ: Piramida
Maku PONE: Poezi/i
Val POPA: Dëbimi i së puthurës (Alungarea sărutului), Në kërkim të së folmes (În căutarea graiului), Shpërbërje (Dezintegrare), Ishulli i trëndafilëve (Insula trandafirilor), Mjafton që një vajzë... (E de ajuns ca o fată...), Në një ditë të thellë të ndritshme e të kaltër (Într-o zi adâncă luminoasă şi albastră), Duke përballur fatin (Înfruntând destinul), Lira e argjendtë (Lira de argint)
Ramon del VALLE-INCLAN: Sonatë pranverore (Shqipëroi Petrit MAVROVI)

po(rtr)et
Kopi KYÇYKU: Në kuvend me mjeshtrin e drurit Llazi ICKA / De vorbă cu meşterul Llazi ICKA

Teuta SADIKU: Kukullat

iubirea, un pământ între noi / dashuria, një tokë mes nesh…
Flutura AÇKA: ”Viciul” bărbatului (“Vesi” i burrit), Lacul iarna (Peizazh liqeni në dimër), Ascultând geamătul ploii (Duke dëgjuar rënkimin e shiut), Rugă către Ana Ahmatova (Lutje Ana Ahmatovës), Un bărbat ca tine (Një burrë si ti), Când (nu) ești... (Kur (s)’je…), Senzorii sentimentului (Sensorët e ndjenjës), Dragoste care merge (Dashuri që ec)

signum
Luigi PIRANDELLO: O i njërit, o i asnjërit (Zgjodhi e shqipëroi: Aida BARO)
Louise GLUCK: Vita Nova – poezi (Zgjodhi e shqipëroi: Rajmonda ÇOLLAKU)

imago
Bisedë me Pandeli PASKO KUTELIN

ligo
Ernest Koliqi dhe Mircea Eliade – Nobel Prize...

nu mai știu / unde se termină țara asta și unde-ncep copiii mei / nuk e di ma / ku mbaron ky vend e ku fillojnë fëmijtë e mi
ENTELA TABAKU SORMAN: de cerul gurii ni s-au lipit cuvintele astăzi (për qiellzë na janë ngjitë fjalët sonte), joc (lojë), creație (krijim), copiii emigranților (fëmijët e emigrantëve), acestei țări cu ierni vrăjitoare ce nu se sfârșesc (këtij vendi me dimna shtriganë që s’mbarojnë kurrë), cu mâini reci (me duer të ftohta), pierdere (humbje), această femeie (këtë gru), am croșetat cuvintele (i kam punu fjalët), îmi las pumnul (e lëshoj grushtin), zilele și nopțile acum s-au făcut una (ditët dhe netët tash janë ba një), le enumerăm și pe aceste zile (po i numërojmë edhe këto ditë), basmul creșterii (përralla e rritjes), eu sunt om (unё jam njeri), nu știu când am început să aud vaietele (nuk di kur fillova me i ndigju vajtimet), fluieratul (fishkëllima), mi-am ascuțit ochii în beznă (i kam mprehë sytë në terr), când cerul se coboară așa (kur qielli ulet kështu), a pleca (me ikё)

stilema
Mitrush KUTELI: Marele Fluviu (Lumi i Madh) Përktheu Kopi KYÇYKU

theatron
Alina NELEGA: Amalia merr frymë thellë (Amalia respiră adânc) fragment

biblios              
Revistat “Poeteka”, „Malësia”, ”Comunique”

arte
Do you remember your first loneliness...

verba manent
Humori i ndritshëm i Tudor Mushateskut / Umorul luminos al lui Tudor Mușatescu

În dulcele stil infantil

arhetipal
Ioan Es POP: i sëmuri i madh (marele bolnav), më paralajmëruan qysh kur isha pesë vjeç (am fost avertizat de când aveam cinci ani), e ardhmja mpaket, por tani kam... (viitorul se micșorează, dar cum am)

dixit
Sf. Nicolae VELIMIROVICI: Mos u hakmerr! (Nu te răzbuna!)
Vasile ANDRU: Mbi shpifjen (Despre defăimare)

premium
Portali online “e-enkelana – portraits of Pogradec”

Botimi në HAEMUS dhe HAEMUS PLUS / Publicarea în HAEMUS şi HAEMUS PLUS
Rregullore botimi në Revistën Haemus

I n f o – 350


Ion D. Sîrbu: Nën sundimin e barbarëve

Po nis të bindem se Perëndimi ka ndihmuar ndjeshëm në rënien e Kostandinopojës[1]. Për më shumë se 200 vjet, nga e para e ashtuquajtur Kryqëzatë, sulmet e tij nuk rreshtën. U gëzua kur, më në fund, Kështjella e Kështjellave ra në dorën e turqve dhe jo të venecianëve apo gjenovezëve, rivalë e konkurrentë. Po ashtu do të qe gëzuar edhe nëse Vjena pushtohej pas atij rrethimi të gjatë. // Evropa lindore ka qënë gjithmonë e braktisur dhe e tradhëtuar nga Perëndimi në çastet e saj më tragjike. S’mund të mos bëj tani një lidhje mes vitit 271, kur Aureliani[2] i tërhoqi trupat nga Dakia (duke na lënë për 1000 vjen nën sundimin e barbarëve) dhe Komisioneve aleate të kontrollit, angleze e amerikane, të cilat, pas Jaltës, na braktisën me gjithsej, duke na lënë t’i zgjidhim gjërat vetë. U propozua zbarkimi i aleatëve në Ballkan: po pse u zgjodh Normandia, kur, në fakt, këtu vendosej fati i luftës dhe fati i politikës së botës pas lufte!?"[3] 


[1] Ish kryeqyteti i Perandorisë Bizantine (Κωνσταντινούπολις), Stambolli i sotëm, quajtur edhe Kështjella e Kështjellave. Stamboll vjen nga εις την πόλιν / εis ton poli ( qytet, drejt qytetit – gr.)
[2] Lucius Domitius Aurelianus Augustus; 9 shtator 214, ose 215 – shtator, ose tetor 275) perandor i Romës mes viteve 270-275.
[3] Gazeta / Ditari e/i një gazetari..., vep. cit., f. 105-106. Në faqen 180, me gojën e personazhit Plaku, autori shton: „Jemi shfaqur si komb në skajin lindor të Evropës... Tani po kuptojmë se jemi shfaqur, në fakt, në fundin perëndimor të kësaj Evrope”.

Arsenie Boca: Llojet e syve


Kur nuk je në gjendje të bësh asgjë, bën “shkencë”, pyet për shkakun, dhe, kur shkaku është një mëkat, bën moral. Gjithsesi, edhe kur jemi të rrethuar nga pamundësia, bëjmë përpjekje për një masë parandaluese. Atë që kanë pësuar të tjerët, mund të mos e pësosh, po qe se mënjanon gabimet e tyre.
Ky shërim i mrekullueshëm i të verbrit të lindur, është dëshmi e Shenjtërisë së Tij, dhe i tregon njeriut caqet e fuqisë dhe të dijeve.
Ne anashkalojmë "llazarët", por Jezusi i njihte dhe i quante Vetja. E njihte Nathanailin qysh kur ishte fëmijë, fshehur nën gjethet e fikut prej mllefit të Irodit. E njeh tashmë këtë verban para se të lindej, duke na zbuluar me të një të fshehtë të Perëndisë: se nuk u lind i verbër as për mëkatet e tij, as për mëkatet e prindërve të tij, por që përmes vetes të tregojë punën e Zotit.

Vinçenx Golletti Baffa: Një sëmundje që s’njeh kufij


Kur hipoteza bëhet njohuri dogmatike, racizmi është absolut e injoranca e historisë trashanike.
Dua të përmend shprehimisht se lëvizje të ngjashme kulturore bota perëndimore i ka njohur më se një herë, por suksesi i tyre qe çdoherë i përkohshëm. (...) Unë di vetëm se në jetën tonë njerëzore afirmohen shpeshherë rryma negative në fushën e kulturës, të politikës, të estetikës e të shoqërisë. Herë të tjera rryma të mira shkatërrohen në interes të grupeve shoqërore të posaçme e një përparim i vërtetë është rrallëherë i mundshëm.
Me sa duket, feja e re është konsumi – e konsumi është si një mani, si një ves, si një sëmundje e pashërueshme. Kjo sëmundje nuk njeh, mjerisht, asnjë kufi e rruga për në kriminalitet është e hapur e bëhet ditë për ditë më e gjerë.

Pär Lagerkvist: [M’u lejua vetëm…]


Doja të dija
por m’u lejua vetëm të pyesja,

Doja dritë,
por m’u lejua vetëm të digjesha.

Kërkova të pashprehëshmen,
por m’u lejua vetëm të rroj.

U qava,
por askush nuk kuptoi ç’doja
të thoja.


Kopi Kycyku: Prit!

(Duke marrë shkas nga leximi i Lutjeve dhe i Librave të Shënjtë)

Të kam thirrur me dëshpërim, o Zot, me drithma, duke vajtuar,
Kam dëgjuar zërin Tënd të ëmbël që gjithkënd magjeps, mahnit,
T’u luta të më japësh dritë, udhën e drejtë për të më treguar,
Me mirësinë e pamatë më the veç kaq: “O biri im i dashur, PRIT!”

Më mësove të vij tek Ti, të kërkoja dhe do më jepje, vetëm të besoja,
Premtove se do të më ndihmosh kudo që të jem, edhe në infinit,
Por ndjehesha i humbur dhe të thërrisja prapë, papushim vajtoja,
Ti më përgjigjeshe butë me durim: “O biri im i dashur: PRIT!”

Outizmi, ose e sotmja kundër së përhershmes


Qysh në fillimet e tyre, mes letërsisë dhe politikës ka fryrë thëllimi. Përvoja komuniste i detyroi shkrimtarët që t’i shohin të paktën vëngër politikanët, teksa përvoja e ashtuquajtur demokratike nuk e pakëson asnjëherë ndruajtjen e politikanëve ndaj shkrimtarëve. Politikanët paditen edhe sot e kësaj dite si të vetmit fajtorë të varfërimit të shqipes, të fundosjes së humorit në pellgun e shakave bajate, të trymbetimit të dështakëve dhe shkatërrimit të ngadaltë të elitave të pavarura, ose sa më pak të varura. Me pak qetësi do të arrijmë të shohim se e ashtuquajtura shpërfillje ndaj letërsisë së fuqishme është një çështje shumë më tepër shpirtërore, sesa shtetërore. Ajo nis të zhvillohet njëherazi nga brenda një letërsie për jashtë dhe nga letërsitë e huaja për brenda. Në rrafshin e brendshëm, kur autorë e kritikë nuk kanë një kulturë të domosdoshme për talentin dhe as anasjelltas, bien në të gjendjen që quhet ves i truallit (aq i pranishëm në mendësinë e qenve) dhe i cili duhet pushtuar e kontrolluar mundësisht edhe pas vdekjes. Arrihet në një betejë shpesh të nëndheshme, ku secili mezi pret të dëbojë kolegun nga vendi krejt i merituar, t’ia kyçë librat në sirtar dhe në depot e librarive, - shpesh duke ia shndëruar në letër për librat e anëtarëve të bajrakut, - t’ia ndyjë emrin a faqen në prani të të huajve apo të kujtdo qoftë. Është e qartë se me qëndrime të lësaj natyre s’mund të sigurosh mbështetjen e askujt, aq më pak të strukturave shtetërore. Ose mund të kesh vetëm mbështetjen e ndonjë regjimi kalimtar.

Arian Leka: Nimic mai mult decât luna (Asgjë më shumë sesa hëna)


Tu nu ceri nimic mai mult decât luna
Când îți sprijini capul în amurg
Și intri din fereastră
În mine

Învelită-ntr-un nor alb
Te ascunzi în patul meu
Strecurată precum pana
Sub aripă

Deschizi gura
Un pic

Nu de cuvine
Ci de mireasma care mă face să-mi amintesc
De nuferii
În dimineața
Când i-am înghițit cu ochii

De aceea nu pot dormi în cortul
fantomă
Unde cearșafurile
Care vajnic se luptaseră
Se umflă

De dragul tău.

Paul Vinicius: [Para se të lindej] înainte de a se fi născut

E pata ëndërruar para se të lindej
ndonëse
në shuplakën e saj
jeta do të na pritej befas
në moshën 20 vjeç

e pata ëndërruar
kur dikush
në lagje
më tha se vërtet e kish parë
qe gjallë
vetëm se qe martuar me një të verbër
që s’dinte gjë tjetër
veç këngës

dhe unë s’u habita
aspak


Entela Tabaku Sörman: un pumn de viață, cât să mori (një grusht jetë, sa me vdekë)

cât de puțină viața asta!
un pumn
un pumn de primăveri
cât să te naști
să te-ndrăgostești
un pumn de veri
cât să alergi pe nisip
să devii mamă
un pumn de toamne
cât să te duci la școală
să devii femeie
cât să pleci în exil
să spui „rămas-bun”
cum de n-am un anotimp pentru tine!
un pumn de viață
cât să mori!

Eugen Jebeleanu: Hanibali


Askush nuk kish ato që kish ai
kreninë e mrekullueshme
dhe elefantët
dhe putrat e tyre që thërrmonin vertebrat
e këtyre Alpeve të zbardhur nga tmerri.

Shkelte, mezi ndihej, mbi shkëmbinj
dhe dëgjohej në hënë
askush s’i pat parë trompetat
prej guri gjarpërues të këtyre bishave.


Dhe nuk fituan.

Vasile Andru: Monsinjori Vladimir Gjika niset të konvertojë Leninin (Monseniorul Vladimir Ghika merge să-l convertească pe Lenin)


Në qershor 1923, Monsinjori Vladimir Gjika niset drejt lokalitetit Gorkie Selo, që të takonte Leninin, me bindjen se do ta konvertonte. Monsinjori po shkonte të ndryshonte rrjedhën e historisë. Ishte i sigurtë se do ta shndërronte trupvoglin e sëmurë të Kremlinit. Kishte marrë vesh për sëmundjen e Leninit. Kish besim tek sëmundja. E fshehta e disa konvertimeve mbresëlënëse ishte t’i kapje njerëzit kur ndodheshin në gjendje të vështirë. Kështu kish konvertuar ai katër mbretër.
Lenini, ateist i madh, ishte i sëmurë rëndë: pas goditjes së dytë cerebrale, i paralizuar. I mbikëqyrur me ngrohtësi e vëmendje nga Nadjezhda Krupskaja. Monsinjori beson se do të kryejë një konvertim historik: Do ta zbresë Frymën e Shenjtë mbi tullën prej kallmuku të Leninit. Sigurisht, Lenini nuk ishte qindpërqind kallmuk. Kishte një përbërje të veçantë. Një çerek rus, një çerek hebre, një çerek gjerman, një çerek kallmuk. Monsinjori shfrytëzonte gjendjen e rëndë të pacientit, por kishte edhe një forcë ndikuese të padukshme, hipnotizuese, dhe krejt tjetër do të ishte fati i botës i krijuar nga satrapi gjenial.

Zef Zorba: După înmormântare (Mbas varrimit)


Ploaia nu-ncetează astă seară.
Doi mici școlari
cu ochii mijiți citesc
pe stâlpul de la răscruce
anunțul mortuar încadrat în negru
Aoleo...! Bătrânul acela...”
Duce mâneca sub nas
ăl' mai mare.
La margine de seară luna plină
lucește fără tupeu.
Câteva femei la izvor
trec sub balcon
și râsul care le bufnește
se zbat să și-l ascundă
printre eșarfe negre.


Ioan Es Pop: po të mos kisha qënë i detyruar të flisja (dacă n-aș fi fost obligat să vorbesc)


po të mos kisha qënë i detyruar të flisja
nuk do të kisha folur kurrë.
gjer mbusha gjashtë vjeç s’ma kërkuan
dhe qe mirë, se rrija në të folme
si nën një këmbanë prej gize përsosmërisht të mbyllur.

fshihja atje një shkencë
që, në moshën gjashtë vjeçare, më detyruan ta humb
e shihja ëngjëllin jo në gjumë, po përnjimend
në mes të ditës
kur realiteti është i pakundërshtueshëm.

nuk ua kam falur as faktin
që më çuan në shkollë
ku duhej të flisja
kurse më vonë: të rropatem t’u ngjaj
të tjerëve, që s’pushonin së foluri
dhe tundnin duar e këmbë
duke me turbulluar me jetën e tyre.

Rudian Zekthi:Treburi d’ale dragostei (Punë dashurie)

M-am trezit din somn, am spus:
cât îi iubești
nimeni nu te iubește.
E treabă de titani dragostea, floare de titani,
ei creează curenți tari de sentimente,
dacă nu ești atât de tare și capabil,
nu te băga deloc în treburile dragostei –
sau ale donării sentimentelor.
Se lasă dimineața,
dar ție nu ți-e jenă
să ții lumina aprinsă
să mărturisești despre noapte.
Cineva s-a arătat slab,
plutește scârba amestecată cu dor,
cerul oamenilor pe care-i știm
e viața sufletului nostru.
Mai bine te-ai da după idei,
decât să blestemi
când nu ți-e dor.


Adonis: Mbijetimi i Kartagjenës

Në të dukshme, Luan Starova vëzhgon të padukshmen. Duke udhëtuar, ai i prek kufijtë e vendqëndrimit.
Guri, varri, vala, anija, pragu, libri: këto elemente të cilat e përbëjnë, bashkë me elemente të tjera, indin konkret të jetës sonë të përditshme, në poezinë e tij paraqiten si shenja hutimi, pasigurie, shtruarje pyetjesh. Del sheshit, kur lexohet thellë e thellë ky ind, se tek ai e gjejmë vetëm mungesën. Megjithatë, nga ai gufon drita që e nxit njeriun ta zhdukë distancën që e ndan nga gjithësia dhe të shkrihet në të.
Cila, prandaj, është më e vërtetë: e dukshmja apo e padukshmja?
Në përpjekjen ose orvatjen për t’i gjetur një përgjigje kësaj pyetjeje, mishërohet fryma tragjike e ekzistencës dhe e poezisë njëherësh.
E ekzistencës, ngase ajo shfaqet në esencën e saj, të brishtë dhe kalimtare. E poezisë, ngase fjala nuk mund ta përfshijë sendin dhe, aq sa ajo përparon në zbulimin, ec përpara edhe në një shtesë të fshehtësisë dhe të dykuptimësisë.
Kështu, prania na kthen gjithnjë në mungesë, dhe anasjelltas.
Dialektikë e pashmangshme: nga alkimia e të dukshmes distilohet eliksiri i të padukshmes. Duke e shijuar këtë eliksir, ne e shijojmë vetë tragjiken e pranisë sonë.

Rando Devole: Romani ”Bolero”

Pavarësisht se rrëfimtari e deklaron që në fillim se romani nuk do të jetë narrativë e një aventure, por aventurë narrative, lexuesi mezi pret të mësojë se ç’i ndodh atij tipit rreth të tridhjetave, që zbret shkallët e stacionit të metrosë së New York-ut, tek kryqëzimi i avenysë së 7-të dhe rrugës 40 në Manhattan, por që i zhytur në leximin e gazetës nuk ia vë veshin njoftimit për aksidentin e ndodhur diku në Brooklyn.[1].
Lexuesi i romanit “Bolero” të Ardian Vehbiut (Dudaj, 2015), nuk e di se po fillon një aventurë të re në krahët e tekstit, një udhëtim sa të njohur aq edhe ekzotik, sa emocionues aq edhe racional, ku harta nuk është e dhënë një herë e përgjithmonë, por që vizatohet rishtas me shenja të ndryshme, herë familjare e herë misterioze, ku dypërmasiteti klasik ia lë vendin hartës 3D, me tinguj, imazhe, refleksione, referime, përshoqërime, vegime. I flakur në tunelin hapësinor e kohor të narrativës, lexuesi ka mundësinë të eksplorojë universe të panjohura më parë, ose t’i shikojë me sy tjetër, edhe pse gjendet, së bashku me personazhin kryesor, brenda metrosë së New York-ut.

Ka shumë muzikë në roman. E jo vetëm tek titulli i huazuar nga vepra e njohur e Ravelit[2]. Muzikën e dëgjon dhe e ndjen gjatë gjithë leximit; rrjedh natyrshëm jo vetëm nga struktura e gjuha e romanit, me variacionet e veta që prekin si ritmin ashtu edhe melodinë, por edhe në referimet tekstuale ndaj muzikës klasike e moderne. Kështu, muzika shfaqet fillimisht në trajtën e metaforës, për të shpjeguar konceptin e lakut kohor, si ajo gjilpëra e gramafonit që jep vetëm një segment muzikor, sepse ka ngecur në një brazdë të gërvishtur të diskut prej vinili[3].

Savatie Baștovoi: Dhunti dhe çmime – një dekalog (Haruri și prețuri – un decalog)


Savatie Baştovoi (l. 4 gusht 1976, Kishinjev) është murg ortodoks, eseist, poet dhe romancier rumun.

1. Mos harro se duhet të vdesësh
Kur isha dy vjeç, rashë nga koleshka e lidhur pas kalit, ndërsa babai eci më tutje pa më vënë re. Babai ishte pylltar asokohe dhe ngjarja ndodhi bash te porta e Orikovës. Kur kali u nis, unë rashë mbi dëborë dhe u përzieva me qiellin e bardhë të dimrit. Atëhere pata për herë të parë vegimin e vetmisë dhe të vdekjes. Mbaj mend se isha i veshur me një ca kominoshe të kaltra me kapuç. U ktheva i heshtur në shtëpi, tek nëna, duke u çapitur ngadalë, për t’i dhënë tim eti kohë të më arrinte.

2. Mos harro se duhet të duash
Gjëja më e tmerrshme që mund t’i ndodhë një njeriu është të mos e duan. Por besoj se edhe më e tmerrshme është të mos duash. Gjithmonë e kam pasurt më të lehtë t’i dua njerëzit, të gëzohem kur i shoh. Prandaj s’kam pasur asnjë pengesë për ta kuptuar Ungjillin. Kur bëja ndonjë të pabërë, nëna më thoshte: ”Largomu, nuk dua të të shoh!” Ky ishte për mua ndëshkimi më i hidhur, të cilin e përjetoja si një dëbim nga Parajsa. Shën Isak Siriani thoshte se zjarri i ferrit nuk është gjë tjetër veçse dashuria e humbur, të cilën je i dënuar ta shohësh përjetë.

Arian Leka: F(l)uturizmi shqiptar përballë Futurizmit kanonik- (Realizmi socialist – adventus dhe adventurus mes realizmit dhe i/rrealizmit)


Shkëndia për qëmtimin e Realizmit Socialist dhe praninë e i/rrealizmit brenda corpus-it të tij, i përket vitit 2009. Teksa përktheja për revistën Poeteka një antologji të poetëve futuristë italianë, në 100 vjetorin e shpalljes së Manifestit të lëvizjes avant-gard me shpërfaqje sa artistike aq edhe sociale e politike në angazhimet e veta, u vu në lëvizje ai mekanizëm intuitiv dhe logjik njëherazi, që filloi të vëzhgonte më me kujdes jo vetëm çështjet e cilësimit të realizmit të Realizmit Socialist brenda katalogut të lëvizjeve artistike me bazë realizmin, por veçanërisht çështjet e cilësisë së realizmi të medodës letrare të Realizmit Socialist.
Pjesë e këtyre vëzhgimeve të atëhershme u bënë edhe mitet me sfond të ngjashëm social dhe politik, apo zbulimi i disa vatrave metodologjike e tekstore ku realizmi i Realizmit Socialist shfaqet si variant i realizmit pas modernizmit.
Prej këtej, Realizmi Socialist filloi të gjurmohej si shmangje ndaj realizmit të pretenduar apo më pranë një forme të “realizmit moral”, “subjektivizëm etik” me bazë “quassi-realizmin”, që të nisin drejt termave “realizëm postmodernist” dhe “anti-realizëm”[1]
Prej këtej filloi të bëhet më i dallueshëm fakti se zgjerimi i i/rrealizmit[2] në trup të Realizmit Socialist nxitej nga krijimi i një “forme monarkike” në perceptimin e këtij realiteti, në trashëgimin e një realiteti të vetëm dhe në riprodhimin e po këtij realiteti në forma të shumta, por jo të shumëllojshme që, tekefundit, ishin e njëjta formë e shumëfishuar e një monorealiteti të programuar.

Këtë lloj i/rrealizmi brenda realizmit, filozofi dhe esteti Henry Nelson Goodman e cilëson me termin “versione të botës”, por këtij përcaktimi i bashkëngjiten edhe të tjerë si, “pluralizmin epistemik”[3], të cilët përkufizojnë shumësinë e formave të njohjes, siç e gjejmë të arsyetuar nga studiuesi Evgeny Dobrenko[4].
Të gjitha këto vështrohen të lidhura me atë formë realizmi që ngulmon t’u japë përgjigjeve pyetjeve mbi atë se çfarë ishte në thelb realizmi i prodhuar nga Realizmi Socialist. Ishte ai një gjuhë e re arti apo gjithçka ishte thjesht një iluzion aristik[5]?
Për më tepër, ngjall kureshtje mendimi nëse ishte socializmi si rend, ai qe e krijoi Realizmin Socialist, për të “zbukuruar realitetin” në vendet ku kjo metodë u zbatua apo kishte ndodhur e kundërta, ku vetë Realizmi socialist ishte ai që prodhoi dhe e riprodhoi socializmin, duke i dhënë këtij sistemi utopik statusin e realitetit, siç mund ti jepet formë materiale një ideje?
Engeny Dobrenko sjell argumete se socializmi i vërtetë ka lindur prej artit të Realizmit socialist dhe se ky Realizëm socialist rezultoi institucioni më efektiv sociopolitik i stalinizmit, që edhe e krijoi dhe e ngriti atë në statusin e metodës[6].
Së këtejmi buron edhe pyetja nëse kishte pasurim të formave të pasqyrimit të realitetit nga ana e artistëve të kësaj metode krijuese? Apo gjithçka që ndodhi brenda përvojës totalitare gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, si të Lindje ashtu edhe në Perëndim të Europës, nuk ishte gjë tjetër veçse zbatim i funksionit prej iluzionisti të artit që, duke iu adresuar socializmit, mundësoi fluturime vetiake drejt së ardhmes dhe pritshmërive futuriste, që e zëvendësuan realitetin me një gënjeshtër të parëndësishme estetikisht?
Riprodhimi i shumëfishuar i të njëjtit realitet brenda letërsisë së Realizmit socialist, kishte të bënte jo me toposin, por me logosin, për shkak se poetika mbeti e njëjtë edhe pse harta e vendosjes së narrativës ndryshonte nga njëra vepër në tjetrën dhe nga njëri vend në tjetrin.
Gjuha monolite e mjeteve të të shprehurit çonte drejt absolutizmit të një mono-realiteti që, siç u pa, iu kundërvu formave plurale të shfaqjes, të perceptimit dhe të pasqyrimit. Kjo trashëgimi letrare - monopolin e së cilës në narracion e kishte vetëm shteti - nuk rezultoi të ishte tjetër veçse formë e një monologu. Thënë ndryshe, vendin të një republike me pluralizëm formash, prirjesh e mjetesh letrare, e zuri forma e monarkisë absolute.
Autoriteti suprem ishte ai që ushtronte pushtetin e vet të plotë mbi formën e vetme të lejuar të pasqyrimit të realitetit: atë të realizmit socialist.
Absolutizími i realitetit të vetëm, i ushqeyer nga principe politike, nga frymëzime theo-ideologjike dhe gjykime etike, prodhoi dhe mbajti gjallë një “realitet – mumje”[7], që i takonte njëkohësisht më shumë të ardhmes sesa aktualitetit që, falë letërsisë përjetohej sikur ishte apo, por që ndodhet përtej dhe që iu ofrua masave si një fakt-fiction, përmes letërsisë së Realizmit socialist.
Prania e një forme të këtillë realizmi i krijoi klimë të përshtatshme riaktivizimit të disa llojeve të veçantë të miteve-klishe, të cilat zunë vend edhe në peizazhin e ri letrar shqiptar mes viteve 1949-1989.
Burime të mëhershme konfirmojnë priren të vendosin një rend tjetër në kronologjinë e njohjejes e komunikimit mes letërsisë shqiptare dhe lëvizjeve, shkollave e rrymave të modernizmit. Këto burime zënë fill kemi gjetur në shtypin shqiptar mes viteve ’30-’40 ku, mes të tjerash qëmtuam paragrafë që vënë në dijeni se në Shqipëri dhanëci “kan nisë me hye pak nga pak natyralizmi, verizmi, madje surealizmi, ermetizmi për mos me thanë futurizmi”.[8].
Duke e vëzhguar si luftë për hapësira letrare polemikën mbi modernen në letrat shqiptare mes viteve ’30-’40, kemi ndeshur edhe detaje të tjerë që e pasurojnë panoramën mbi praninë e marrëdhënieve e dijenive mbi rrjedhat kulturore europiane të atyre viteve. I tillë është teksti i Nexhat Hakiut, më pas pjesë e trupit botonjës së redaksisë së revistës letrare “Bota e Re”, por i ndëshkuar më pas, i cili në vitin e fundit të Luftës II shkruan kështu në Bashkimin e Kombit: “Futurizmat, dadaizmat, ermetizmat e tjera kësodore lindin e perndojnë, kurse arti i vërtetë përmes klasikvet, ka lindur dhe ka mbetur përjetë”[9].
Lidhur me shkallën e ndikim-aplikimit të rrymave moderne mbi disa autorë shqiptarë, si për shembull Gaspër Pali, shprehet edhe Kolë Ashta, i cili shkruan: “Sensualizmi, verizmi, realizmi, surealizmi, klasiqizmi, romantiqizmi, ermetizmi, simbolizmi kapërthehen në nji mënyrë të pazgjidhun në shpirtin poetik...”,[10] dhe ku për arsye të njohura, “Rrymat e ndryshme letrare, të cilat i a trazojnë vetdijen, nuk marrin trajtë të préme...”,[11].
Prej kësaj merr vëmendje edhe gjurmimi i mënyrave të tjera, veç atyre të pretenduara, lidhur me zanafillën, ecurinë, vonesat dhe sidomos me trashëgiminë progresiste dhe pozitive letrare të realizmit paraardhës, mbi të cilën u mbështet Realizmi Socialist.
Përmes këtyre priremi të shprehemi e të qartësojmë jo vetëm për zanafillën si importim apo si përshtatje të metodës së Realizmit Socialist për realitetin shqiptar, si dhe jo thjesht mbi kufijëzimet që rrodhën prej tyre, por edhe kufijtë bashkues e ndarës brenda metodës së realizmit socialist, e cila, siç do e vërejmë në kapitujt pasardhës, nuk paraqitet e homogjenizuar në format e saj të drejtimeve lokale.
Po ashtu, dokumentet dhe interpretimet nënvijëzojnë se pavarësisht modelit të “importuar” dhe avancimit të tij drejt “imponimit të modelit lindor” herë bolshevik e herë sipas formatimit të revolucionit kulturor kinez, por edhe gjendjes së gatishmërisë së një pjese jo të vogël të shkrimtarëve për të përqafuar me parapëlqim metodën e realizmit, si alternativën më të mirë në pasqyrimin e realitetit të ri shqiptar, është e nevojshme t’i mëshojmë më fort faktit se realizmi socialist do të hasej me mjaft probleme serioze jo thjesht dhe vetëm në “përshtatshmëri”, por edhe me “depërtueshmëri” në truallin e letërsisë shqipe në rast se nuk do të kishte pasur një traditë pararendëse sado të shkurtër të realizmit letrar që ishte importuar thuajse tërësisht nga Perëndimi.
Argumete mbi çështjen e trashëgimisë, e ndeshim te Sterjo Spasse, i cili shpreh idenë se Realizmi Socialist mund të zhvillohet i mëvetëm, pa mbështetje, pa paraardhje letrare dhe pa pasur fare nevojë për vepra të realizmit kritik.
Në diskutimin e tij me titull Atmosfera letrare, mbajtur në Konferencën e Tretë, të Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë ndeshim argumentin në vijim: “Pas mendimit tim, jo vetëm t’i lëmë për më vonë veprat e realizmit kritik, por e mira e të miravet të mos dalin kurrë vepra letrare të realizmit kritik sot, që kemi metodën e Realizmit Socialist”.[12]
Qasjet e ofruara më herët vihen në funksion të vrojtimit të cilësisë së realizmit brenda letërsisë së Realizmit Socialist, si një mundësi për të vëzhguar shkallën e përfaqësimit të reales brenda metodës, përpikëmërinë dhe madje fetishizmimin në pasqyrimin e realitetit dhe të realiteveve të brendashkruara, të cilat, jo rrallë çuan në daljen nga shtrati i reales dhe i realizmit të mbicilësuar si socialist.
Por edhe pse realja dhe realizmi, si forma të pasqyrimit të realitetit, ushtruan dhe ushtrojnë ndikim në jetën sociale, politike, etike, estetik dhe teologjike, pyetja shtrohet në këtë formë: me ç’mjete e metoda u bë e mundur që Realizmi Socialist, kjo formë e çuditshme e realizmit, u identifikua me realen dhe me të vërtetën, me vetë realitetin, kur të qenit real, si një konceptet qendror në teorinë e Lacan-it, vështrohet si krejt i pamundur[13]?
Kësisoj e kemi veçuar tanimë interesimin për të vëzhguar përballjen realizëm/i-realizëm brenda shtratit të Realizmit socialist, llojin e realizmit që u aplikua dhe sidomos cilësinë e këtij realizmi.
Ndërkaq na mbetet të hetojmë në se të qenit realizëm i cilësuar – socialist – ndikoi mbi thelbin e vetë realizmit? Ky cilësim a e çoi atë realizëm më pranë reales apo e shndërroi në “realizëm spekullativ” në korelacion me universalen,[14] në fotorealizëm dhe në forma të tjera, që ndikuan në transformimin e një letërsie me bazë realiste në një letërsi i-realiste?
Në veprën e tij Languages of Art, studiuesi Nelson Goodman mbron tezën që i njeh arteve jo vetëm kontributin në të kuptuarit e botës, por mbi të gjitha ndihmesën e tyre në “ndërtimit dhe rindërtimin e realiteteve”[15] që përjetojmë. Në këndvështrimin këtij autori i/rrealizmi lidhet me sistemin e përfaqësimit të reales përmes versioneve të botës që pasqyrojmë edhe përmes arteve.



[1] Lidhur me shtjellimin e termave të cilësuar shih: Christine Baron, Manfred Engel Realism/Anti-Realism in 20th-Century Literature. “Rodopi”. 2010.
[2] Termi i/rrealizëm këtu përdoret në kuptimin që filozofë si Nelson Goodman adresonin për të treguar mënyrat specifike të jo/realitetit. Termi i/rrealizëm në rastin tonë, nuk i referohet post-realistëve si Donald Barthelme apo krijuesit e “fictionit të ri”, të cilën pohonin se të gjitha format e shkrimit mund të ofronin vetëm versionet e veçanta të realitetit më fort se sesa përshkrimet e njëmendta të tij.
[3] Nelson Goodman, Languages of Art, Languages of Art: An Approach to a Theory of Symbols, “Hackett Publishing Company”. Indianapolis, 1976.
[4] Shih Evgeny Dobrenko Political Economy of Socialist Realism, kreun “Socialism as Will and Representation”. “Yale University Press”, 2007.
[5] Ernst Gombrich, Art and Illusion, Princeton University Press. 2000.
[6] Evgeny Dobrenko, vepër e cituar.
[7] Rreth metaforës së mumjes dhe muzeut si meta-realitet shih: Vladislav Todorov, Red Square, Black Square: Organon for Revolutionary Imagination, “State University of New York Press”, New York, 1995, f.5.
[8] Bala, M. A kemi nji dram modern shqiptar, “Kultura Islame”, 7, 1942. Faqe f. 214-217.
[9] Aldër, Letërsija kombtare. “Bashkimi i Kombit”, Tiranë, 1944, 27 Gusht, f. 3.
[10] Ashta K., Vdekja e nji letrari të ri: Gaspër Pali, “Tempo”, Nr. 20. Milano, 1942, f. 28.
[11] Po aty.
[12] Shih Sterio Spase, Atmosfera letrare, Konferenca e Tretë, Lidhja e Shkrimtarëve të Shqipërisë, Tiranë 1950.
[13] Mbi pamundësinë e të qenit real shih për më gjerë Shoshana Felman, Jacques Lacan and the Adventure of Insight: Psychoanalysis in Contemporary Culture. “Cambridge: Harvard University Press”, 1987; si edhe Jacques Lacan, Critical Evaluations in Cultural Theory. “Routledge”, New York, 2003.
[14] Zupanćić, A., Realism in Psychoanalysis, in Lacan and philosophy: The new generation, re.press Melbourne 2014, pg. 21-34, (cituar sipas Alenka Zupanćić (Meillassoux 2008).
[15] Shih Nelson Goodman Languages of Art, “Goodman”, 1976 dhe Ways of Worldmaking, “Hackett”, Indianapolis, 1978.