Arian Leka: "Dhe mos ia lodh kokën njeriu me fjalë..."

Fjala e mbajtur nga shkrimtari Arian Leka me rastin e marrjes së Çmimit "Skeptri Letrar", Shkup, qershor 2019


Atëherë kur, sipas babait, kisha arritur moshën e duhur për të mbajtur në kyçin e dorës një orë të gjallë - siç babai quante vetëm orët me kurdisje - ai më dhuroi një Zeppelin.
Ishte mekanike. Nga ato që, për t’i dalluar nga orët vetëkurdisëse apo elektronike, i quajmë sahatë. Kishte një fushë me ngjyrë argjendi. Numra të dukshëm, ku 12 dhe 6 vërtet mungonte, por data dallohej mirë. Thua se e vetmja gjë e rëndësishme brenda asaj hapësire të përsosur rrethore ishte data.
Nuk e bleu. Thjesht e hoqi nga kyçi i dorës së tij dhe ma dha. E vendosa në pulsin tim.
Prej vitesh jam përpjekur të kuptoj domethënien e atyre pak fjalëve që tha, në çastin kur orën e tij e la në dorën time. Foli me zë aq të ulët, sa duhet t’i merrja vetë me mend se për çfarë bëhej fjalë:
- Si Zeppelin!
Kaq!
- Si jeton Zeppelini? pyeta, sikur Zeppelini të mos ishte një orë dore me akrepa, por ndonjë pelikan me krahë të rëndë metali.
Babai më vështroi, por nuk foli. Çfarë kishte për të më dhënë ma kishte dhënë. Dhe çfarë kishte për të më thënë ma kishte thënë. Siç dinte ai. Pa shumë fjalë.

Acad. Ioan Aurel Pop: Çtrunimi i brezave të ardhshëm përmes asgjësimit të kulturës kombëtare dhe të pëgjithshme nga edukimi…

Akademiku, profesori universitar doktor Ioan Aurel Pop, Kryetar i Akademisë Rumune të Shkencave, rektor i Universitetit Babesh-Bojoj të Kluzhit, mbajti një kumtesë për rëndësinë e kulturës dhe studimin e historisë në shkolla, duke e vënë theksin në domosdoshmërinë e “përmasës historike në studimin e trashëgimisë kulturore të njerëzimit e të kombit”. Në një sesion shkencor të organizuar nga Akademia Rumune me rastin e Ditës së Kulturës Rumune, profesori Pop tregoi me shembuj bindës se edukimi sipas të të ashtuquajturit tip i ri në shkollat rumune, çon në formimin e brezave të tërë analfabetësh funksionalë.

Në fillimvitin 2018, kryetarja e Koalicionit (qeveritar rumun, sh. ynë), dha sërish, me anë të mjeteve të komunikimit masiv, një shënjë alarmi: “40% e brezave të ardhshëm, që duhet ta mbështetin Rumaninë në rrafsh ekonomik, social, kulturor e politik, janë analfabetë shoqërorë e funksionalë, domethënë do të jenë në të ardhmen të pajetë, dhe joaktivë, si tani, për tregun e punës, për biznesin, për ekonominë, për Rumaninë. Ç’do të thotë analfabet social dhe funksional? Nuk mund të kuptojnë, nuk mund të shprehin atë që lexojnë, nuk mund të bëjnë më shumë se sa veprime të thjeshta, mekanike, fizike”. Është e mundur, vallë, që Rumania bashkëkohëse të katandiset në një gjendje të tillë? Dhe, në rast se është vërtet kështu, apo afërsisht kështu, si ndodhi kjo? Në ç’marrëdhënie është ky “analfabetizëm social dhe funksional” me atë që e quajmë zakonisht kulturë?

Mimoza Hasani-Pllana: Ndikimi i gjuhës dhe letërsisë në zhvillimin e komunikimit ndërkulturor

(Njohja e gjuhës dhe letërsisë shqipe brenda hapësirës ballkanike dhe evropiane)

Abstrakt

Në studimet kulturore, letërsia është një element qenësor, përmes së cilës studiuesit njohin traditën e një populli, organizimin shoqëror dhe historinë e tij. Element i rëndësishëm është edhe gjuha, përmes së cilës studiuesit formojnë modele kulturore duke njohur më mirë mentalitetin dhe fenomenet shoqërore, zakonet, trashëgiminë, të kaluarën historike dhe normat tjera të një shoqërie. Pra, gjuha dhe letërisa janë në harmoni dhe në funksion të njëra-tjetrës në komunikimet ndërmjet kulturave.
Identitetet kulturore ndryshojnë mes vete nga kode të shumta që i transformojnë ato në identitete komplekse dhe të vështira për t`u njohur dhe kuptuar si në rrafshin personal dhe atë universal, sidomos për kulturat e vendeve të vogla, deri diku të izoluara, siç kategorizohet kultura dhe identiteti shqiptar në përgjithësi. Në këtë punim do të prezantojmë informacionin mbi nivelin e njohjes së kulturës shqiptare në Ballkan dhe Evropë përmës hulumtimeve, punës së albanologëve dhe përkthyesëve të letërsisë shqipe.
Gjuha dhe letërisa bashkëveprojnë ngushtë me elementet tjera që formojnë kulturën e një vendi. Relacionet e gjuhës dhe letërsisë nuk mund të vlerësohen më të rëndësishme dhe më të veçanta se disiplinat e tjera të artit, sjelljeve apo kodeve tradicionale për ndërtimin e një identiteti kulturor. Hulumtimi ynë do të përqëndrorohet në kompetencën e këtyre disiplinave në funksion të zhvillimit të komunikimit kulturor.

Merita Bajraktari Januzi: Beqir Musliu – Ligjërimi simbolik

Abstrakt

Brenda këtij punimi është trajtuar poezia e Beqir Musliu, kryesisht ajo e viteve 60-70-ta, duke marrë për bazë poezinë me komunikim të ulët me prirje hermetike. Shohim se Musliu që në veprën Rima të shqetësueme u dëshmua për mjeshtërinë poetike. Tema e tij esencialisht kombëtare vjen me vargun që sjell rrjedhat e kohës, mbushur me elemente mitike e të oralitetit, për të shprehur shqetësimet e subjektit të tij lirik. Me larushinë figurtive e te formave poetike, e me nuanca intertekstuale (me poezitë e Bodlerit e të Uitmanit, por edhe të Shkrelit), shohim se ai dhe brezi i tij veç e kishin përqafuar poezinë moderne hermetike.
Lulëkuqet e gjakut, autori ia dedikon njeriut dhe lirisë së tij, për vazhduar me abstraksionin poetik e simbolikën alla bodleriane ku e mbërthen shqetësimi për fushat e Kosovës, lirinë e saj. Metafora Bukuria e zezë na e tregon nivelin e figurës së tij, tek e metaforizon bukurinë dhe hedh vallen baladave dhe legjendave tona të lashta (Vorret e kryshqëve, Gjergj Elez Alinë, Motrën me nandë vëllazën, si dhe Përrallën e përhimtë ose Baladën për shtatë ditë e shatë netë) për vendin e tij, njësoj tutje te Sezamet vazhdon me temën e madhe kombëtare, tek i kthehet historisë dhe mitologjinë, plot fantazira (Ciklet me tituj: Shtegëtimet e Zef serembes, Albanopoli, Nga poema që duhet ta këndojë populli, Rozafa, Fyelli apo diç mbi anatominë e fjalëve dhe Trendafilet e drynjta), në kërkim të lashtësisë dhe të vërtetës tonë historike.
Me ritmin e tij artistik ecë rend me veprat tjera: Parabolla, Darka e magjisë duke shpërfaqur preokupimin për fatin e vendit tonë, hjekat, dhembjen, vdekjen, zinë, tradhëtinë, mashtrimet dhe pësimet që i pati nëpër kohë, por edhe i mban zgjuar shpresat për forcën e rimëkëmbjes dhe ringjalljes etnike-nacionale.

Haemus Plus – 2017-‘19


Përmbajtje / Cuprins

Dy Përvjetorë në të njëjtën ditë              
Letërsia, lavdia etj – në sytë e popullit / Literatura, gloria etc. – în ochii poporului

Ngatërrohet suksesi me vlerën

Homo Balcanicus
Acad. Ioan Aurel POP: Çtrunimi i brezave të ardhshëm përmes asgjësimit të kulturës kombëtare dhe të përgjithëshme nga edukimi…

Akad. Kopi KYÇYKU: Globalizimi dhe identiteti ynë kombëtar

Për t’u gdhendur në gur / De cioplit în piatră
K. Th. SPIRI: Ku ta dija unë i varfëri / D'unde să știu io sărmanu’

Arian LEKA: Biblioteca plutitoare (Biblioteka lundruese)
(fragmente) Pata / Njolla, Gaură în mare / Vrimë në det, Venă tăiată / Damar i prerë, Flori prin poștă / Lule me postë, Hartă mută / Hartë memece, Sare ascunsă-n sânge / Kripë fshehur në gjak, Poetul sub nor(i) / Poeti nën re

besa
Anton ÇEFA: Mbajtja e fjalës së dhënë – një nga tiparet më të shquara të strukturës etike të shqiptarit

... poți face lucruri din lumină / ... mundesh me ba sende me driten
Ledia DUSHI: 15 Poeme

Paul VINICIUS: kjo dhomë ka nisur të shkruajë (camera asta a început să scrie)

Ioana CRĂCIUNESCU: Matje për një piedestal (Măsurători pentru un piedestal), Ngjarje gjahu (Poveste de vânătoare), Deliri (Delirul)

Ilir SHYTA: Requiem pentru J.  (Requiem për J.), Sub acoperiș (Nën çati), Mecanismul băuturii (Mekanizmi i pijes), Nașei (Kumbarës), Gol (Bosh), Copacii strâmbi (Drurët e shtrembër), Tanti Efigeniei... (Teto Evgjenisë...), Prietenilor ce se sting (Miqve që shuhen), Tata (Babai)

Domnica DRUMEA: Dlirësi (Puritate) – 3 poezi

Mihai PREPELIȚĂ: Në Ditën e Poetit (De Ziua Poetului) – 15 poezi

Fitim SULA: Rikthimi i Gjergj Elez Alisë - prozë

Dan COMAN: Bregdeti Arian (Litoralul Arian) – 3 poezi

Ardiana Shala PRISHTINA: 9 poeme / poema

Ion PINTILII: Grimca kujtese (Fărâme de memorii) – 5 poezi

gjurmë / urme
Qendër e poezisë evropiane – The international poetry and chamber music festival, Bistrița, Romania

istoria literaturii / historia e letërsisë
Marian POPA: Gjithë ç’u zbulua, u dogj



Silvana LEKA: Rasti Martin Camaj  - romani “Dranja” përballë detit (Në kujtim të 25 vjetorit të ndarjes nga jeta)



Agim BAÇI: Mbretëria e përvojës dhe ideales në novelën e Mitrush Kutelit 'Hekuri dhe Çeliku’



Mimoza HYSA: Ditari si modeli për ndërtimin e figurës së vetvetes në krijimtarinë e Isuf Luzajt



Merita BAJRAKTARI JANUZI: Beqir Musliu – Ligjërimi simbolik

master’s
Mitrush KUTELI: Testamentul (fragment)

Ion MUREȘAN: Shpresa (Speranța)

Amos OZ: Gjyshja Shlomit dhe ”lufta kundër vezëve” (Bunica Shlomit şi „războiul cu germenii

Ymer SHKRELI: Iubire (Dashuri), N-am titlu pentru tine (Nuk kam titull për ty), Prietenului fără nume (Mikut pa emër), Vino (Eja), Sabia (Shpata), Vulcanul (Vullkani), Skanderbeg (Skënderbeu), Relativități (Relativitete), Zilele (Ditët)

lingva
Francesco ALTIMARI: Historia e grafemës-flamur <ë>             

Shqiptar OSEKU: Tu ești precum Drina (Ti je si Drini)

Në një fije të thellë gjaku e boje (Shënime mbi poezinë e Ledia Dushit)

e kush do të ndahej nga dhimbja dhe nga vetmia pa brengë?
Khalil XHIBRAN: P r o f e t i (Përktheu Viktor BAKILLARI)

Arqile GJATA: Kodet estetike të poetit Hiqmet Meçaj në vëllimin poetik „Vdekja e qirinjve”

Rovena VATA: Rëndësia e fjalës artistike në botën poetike të Ali Podrimjes

Elis MATAJ: Tri drama problematike të kohës përballë dy standardeve kritike

Albert GJOKA: Morfologjia e irealizmit socialist

Mimoza HASANI-PLLANA: Ndikimi i gjuhës dhe letërsisë në zhvillimin e komunikimit ndërkulturor (Njohja e gjuhës dhe letërsisë shqipe brenda hapësirës ballkanike dhe evropiane)

scola
Adelina VILA (TOLI): How to make mathematics interesting and understandable for students

encyclopedia
Kopi KYÇYKU: Një shkencëtar i madh për një vend të vogël (Në kuvend me Aleksandër Lambertin)               



esse-re              
Pandeli PASKO, Atalanta PASKO: Fantazma e Stalingradit dhe Mitrush Kuteli / Fantoma Stalingradului și Mitrush Kuteli

Savatie BAȘTOVOI: Të jesh a të mos jesh (A fi sau a nu fi)

litera  
Flutura AÇKA: Furnica (Milingona)

poetree            
”Të shkruash poezi është si të bësh dashuri ” – bisedë me poetin Dan Coman (Suadela BALLIU)        



prosa
Guy de MAUPASSANT: E vdekura (Shqipëroi Leda KUSHOVA)

Mimoza HYSA: Live

Mihai MATEIU: Gjahtari (Vânătorul)

medalion
Luan STAROVA – 75 vjeç. Cycle romanesque Saga Balcanique. Fragments et extraits da la critique française littéteraire

“Na duhet njohja dhe pranimi i njëri-tjetrit me dallesat që na shoqërojnë” – Bisedë me shkrimtarin Ndue UKAJ

Seenema
Iulia ENKELANA: Cratima

maja / vârfuri
Lasgush PORADECI: Moartea Nositului (Vdekja e Nositit)

Penele jefuiesc Zborul (Pendët vjedhin Fluturimin)

Mitrush KUTELI: Rugăciune (Lutje)

Când dorul chinuie, dar și scrie (Kur malli mundon, por edhe shkruan)

Haemus Institut – Studii Balcanice – themelimi / înființarea

Në Bukuresht, thonë të gjitha dokumentet e kohës, nuk të kaplonte mërzia kurrë, as ditën, as natën
Ioana PÂRVULESCU: Jeta fillon të premten (Viața începe vineri) fragment romani

Augustin CUPȘA: Ç’do të ndodhë kur të vdes (Ce-o să se-ntâmple când mor)

vita et gestis
Vangjel Zhapa dhe Akademia Rumune / Evanghelie Zappa şi Academia Română

O scurtă poveste despre lărgirea spațiului / Një rrëfim i shkurtër për zgjerimin e hapësirës –in memoriam Vasile ANDRU

Rüdiger SCHAPER: 55 sekondat Moisi, ose roli i jetës së tij / Cele 55 de secunde Moisi, sau rolul vieţii sale – fragment

trans-poetica
Ioana IERONIM: 5 poezi

Xhelal TOSKU: 5 poezi/i

@ctual             
Arqile V. GJATA: Lisi i vetëm në fushë” në memorien time

Linda PEȘCHIR: Teatrul-dans, un metisaj inevitabil?

je vetja e dikurshme që qan për ty / ești sinele de altădată care plânge după tine
Manjola BRAHAJ: Casa (Shpia), Pentru a scăpa de tine (Për me pshtu prej teje), Suntem drumuri (Jem’ udhë), Plecând (N'ikje), Ei nu știu (Ata nuk e dinë), În-tristețe (N'trishtim), Destinul (Fati), A se ruga (Me u lutë), Nu te-am mai văzut (Nuk të pashë ma), Depărtările (Largsitë)

kujtesa / memoria
Visar ZHITI: Nu dictatorul face dictatură, ci invers...

Gaspër PALI: Cântec de greieri (Kangë gungallash), Amurg de exil (Muzg mergimi)

Alisa VELAJ: Simbolet e dritës dhe errësirës në prozën e Mitrush Kutelit

dikush përgjon në kokën time / cineva pândește la mine în cap
Ana DRAGU: Imunitet i moskuptimit – Liberty Bridge (Imunitatea neînțelegerii - Liberty Bridge), mbarova sezonin (am terminat sesiunea), jo-gëzim (non bucurie), pamjet e para të një filmi për qetësinë (primele cadre dintr-un film despre linişte), pamja e dytë e një filmi për qetësinë (al doilea cadru dintr-un film despre liniște), Më e trishtme sesa një metodë (Mai tristă decât un manual), gjumë (somn), no additional text

sine studio
Edval ZOTO: Zhvillimi i profesionit ushtarak dhe sfidat bashkëkohore

lupa
Arian LEKA: Realizmi Socialist: një formë ligjërimore VS një ligjërimi formal

Pashë ëndërr unë fakiri...
K. Th. SPIRI: Autobiografia, Kungulli, Do hamë bar, Luga e floririt, Vërejtje në biografi, Ligji i agjitacionit, Sallami, Poezi erotike, Ndonëse të varfër jemi, A s’i thonë ”y”-së ”i”!?..., Si poet ndizem kollaj, U plake, Do të bëhem thumb!, Fjalët e të deleguarit të Partisë, Epilog

n(t)ext              
Paul GOMA: Dhoma përbri (Camera alăturată)

Corneliu D. ZEANĂ: Piramida

Maku PONE: Poezi/i

Val POPA: Dëbimi i së puthurës (Alungarea sărutului), Në kërkim të së folmes (În căutarea graiului), Shpërbërje (Dezintegrare), Ishulli i trëndafilëve (Insula trandafirilor), Mjafton që një vajzë... (E de ajuns ca o fată...), Në një ditë të thellë të ndritshme e të kaltër (Într-o zi adâncă luminoasă şi albastră), Duke përballur fatin (Înfruntând destinul), Lira e argjendtë (Lira de argint)

Ramon del VALLE-INCLAN: Sonatë pranverore (Shqipëroi Petrit MAVROVI)

po(rtr)et         
Kopi KYÇYKU: Në kuvend me mjeshtrin e drurit Llazi Icka

Teuta SADIKU: Kukullat (prozë)

iubirea, un pământ între noi / dashuria, një tokë mes nesh…
Flutura AÇKA: ”Viciul” bărbatului (“Vesi” i burrit), Lacul iarna (Peizazh liqeni në dimër), Ascultând geamătul ploii (Duke dëgjuar rënkimin e shiut), Rugă către Ana Ahmatova (Lutje Ana Ahmatovës), Un bărbat ca tine (Një burrë si ti), Când (nu) ești... (Kur (s)’je…), Senzorii sentimentului (Sensorët e ndjenjës), Dragoste care merge (Dashuri që ec)

signum
Luigi PIRANDELLO: O i njërit, o i asnjërit (Zgjodhi e shqipëroi: Aida BARO)

Louise GLUCK: Vita Nova – poezi (Zgjodhi e shqipëroi: Rajmonda ÇOLLAKU)

imago
Lidhjet e pashkëputura letrare shqiptaro-rumune

ligo
Ernest Koliqi dhe Mircea Eliade – Nobel Prize...

nu mai știu / unde se termină țara asta și unde-ncep copiii mei / nuk e di ma / ku mbaron ky vend e ku fillojnë fëmijtë e mi
ENTELA TABAKU SORMAN: de cerul gurii ni s-au lipit cuvintele astăzi (për qiellzë na janë ngjitë fjalët sonte), joc (lojë), creație (krijim), copiii emigranților (fëmijët e emigrantëve), acestei țări cu ierni vrăjitoare ce nu se sfârșesc (këtij vendi me dimna shtriganë që s’mbarojnë kurrë), cu mâini reci (me duer të ftohta), pierdere (humbje), această femeie (këtë gru), am croșetat cuvintele (i kam punu fjalët), îmi las pumnul (e lëshoj grushtin), zilele și nopțile acum s-au făcut una (ditët dhe netët tash janë ba një), le enumerăm și pe aceste zile (po i numërojmë edhe këto ditë), basmul creșterii (përralla e rritjes), eu sunt om (unё jam njeri), nu știu când am început să aud vaietele (nuk di kur fillova me i ndigju vajtimet), fluieratul (fishkëllima), mi-am ascuțit ochii în beznă (i kam mprehë sytë në terr), când cerul se coboară așa (kur qielli ulet kështu), a pleca (me ikё)

Mirela PAPUÇIU: 11 poezi

stilema
Mitrush KUTELI: Marele Fluviu (Lumi i Madh) – Përktheu Kopi KYÇYKU

theatron
Alina NELEGA: Amalia merr frymë thellë (Amalia respiră adânc) fragment

biblios              
Një libër-kyç

ngjarje / evenimente             
Diaspora Shqiptare / Diaspora Albaneză

arte
Do you remember your first loneliness…

verba manent
Humori i ndritshëm i Tudor Mushateskut / Umorul luminos al lui Tudor Mușatescu

În dulcele stil infantil

arhetipal
Ioan Es POP: i sëmuri i madh (marele bolnav), më paralajmëruan qysh kur isha pesë vjeç (am fost avertizat de când aveam cinci ani), e ardhmja mpaket, por tani kam... (viitorul se micșorează, dar cum am)

Akad. Kopi KYÇYKU: Disa fjalë për Mërgatën e sotme

Trăiesc sub același acoperiș cu ucigașii de poeți / Jetoj nën nji strehë me vrasësit e poetëve
Jozef RADI: 18 poezi/i
Lazër RADI: Te Gurra e Vargjeve…

dixit
Sf. Nicolae VELIMIROVICI: Mos u hakmerr! (Nu te răzbuna!)

Vasile ANDRU: Mbi shpifjen (Despre defăimare)

premium
Portali online “e-enkelana – portraits of Pogradec”

”The Bridge Magazine” – Një revistë e re për Evropën /  O nouă revistă pentru Europa.
Bashkim SHEHU: Jetojmë në një kohë kur ëndrra europiane është në rrezik / We live in a time when the European dream is at risk

Botimi në HAEMUS dhe HAEMUS PLUS / Publicarea în HAEMUS şi HAEMUS PLUS


I n f o  414 faqe / pagini



Edval ZOTO*: Zhvillimi i profesionit ushtarak dhe sfidat bashkëkohore**

Dedikuar ushtarakëve dëshmorë të Forcave të Armatosura shqiptare Major Klodian Tanushi dhe Nëntetar Zarife Hasanaj, rënë në krye të detyrës në Letoni, maj 2019.”

Profesioni ushtarak përbën një objekt të rëndësishëm e themelor të sociologjisë ushtarake dhe shkencës ushtarake në përgjithësi. Në këtë artikull trajtohet debati mbi profesionin ushtarak i klasikëve të sociologjisë ushtarake, si Huntington e Janowitz, si dhe sillen në vëmendje dhe aspekte më specifike të këtij objekti studimi nga autorë të mëvonshëm me qëllimin për të paraqitur një historik të shkurtër i zhvillimit të profesionit ushtarak, për të evidentuar faktorët që kanë ndikuar në zhvillimin e tij, si dhe diskutuar sfidat bashkëkohore ndaj unikalitetit të tij në një plan të përgjithshëm, por dhe në rastin e Shqipërisë.

I. Profesioni ushtarak në studimet sociologjike

Profesioni ushtarak në aspektin sociologjik ka tërhequr mjaft vëmendje sidomos që pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore. Nismëtari i debatit sociologjik mbi profesionin ushtarak ishte Samuel Huntington, me veprën e tij The Soldier and the State (Ushtaraku dhe Shteti, përkth. i aut.) (1957, në Moten, 2011). Sipas përcaktimit të tij “trupa moderne e oficerëve është një organizëm profesional, dhe oficeri ushtarak, një profesionist”. Huntington e lidh ekskluzivisht profesionin ushtarak me trupën e oficerëve, dhe profesionalizmin në këtë drejtim e karakterizon me tre atribute: përgjegjësinë – forcat ushtarake janë një krah i armatosur i shtetit dhe të vendosura në mënyrë strikte nën kontrollin civil dhe oficerët profesionistë e përdorin ekspertizën e tyre vetëm në dobi të shoqërisë; korporatizmin (corporateness, në origjinal – shën i autor.), sipas të cilit profesioni është i kufizuar, dhe ka një sistem promocioni të kontrolluar, nënkultura autonome krijohen si pasojë e institucioneve vokacionale komplekse, si dhe revistat, shoqatat, shkolla, ritet, traditat, uniformat dhe shenjat dalluese i përforcojnë ato; dhe, ekspertizës, e cila në mënyrë profesionale arrihet pas një periudhe relativisht të gjatë edukimi, dhe dija intelektuale ushtarake e përftuar krijon mundësi ruajtje nëpërmjet trashëgimive të shkruara. Sipas Huntington zhvillimi i profesionit ushtarak duhet të karakterizohet nga një konservatorizëm i detyruar. Ushtaraku dhe Shteti i Huntington (1957), jo vetëm që do të shenjojë veprën e parë serioze mbi sociologjinë e profesionit ushtarak por dhe do të përbëjë bazën e studimeve të tjera plotësuese si dhe ngritjen e debatit mbi profesionin ushtarak dhe karakteristikat sociologjike të tij.

Prof.univ.dr. Ardian Kyçyku: Një libër-kyç


(Disa shënime për librin “Në kërkim të këmishës së humbur”, autor: Arian Leka, Botimet Poeteka, 336 faqe, ISBN: 978-9928-230-27-0, Realizimi grafik: Joan Leka & Xhoel Leka – Geppetto’s Studio, Tiranë, 2018)

Përmasat e një libri të shkruar nga brenda

Sot janë shtuar tejmase ata që preken rëndë në sedër, kur mësojnë se pyetjes “Pse shkruani?” Louis-Ferdinand Céline-i iu përgjigj: “Që t’i bëj të tjerët të palexueshëm”. Sepse sot, si për fund sa më të shpejtuar bote, shumëkush e përfton veten hero kryesor të një libri, madje hero i dyfishtë, edhe si autor. Prandaj nuk janë rastësisht në modë top-et e librave më të lexuar, më të shitur, më të pavdekshëm, të shkrimtarëve, mendimtarëve, politikanëve, ish-ëve të çdo lloji etj. Në shumicën dërrmuese te rasteve, pjesëmarrësit nëpër rubrika të tilla i përgjërohen tërthorazi lexuesit, duke shpalosur vetí prej udhëheqësish (të paktën) ndërgjegjesh: “Bëhu si unë... Lexo këto që çmoj unë dhe do të bëhesh si unë...” Nuk di sa lexues duan të bëhen si ata e si ato. E qartë është se top-et e autorëve dhe të librave ndikojnë fare pak dhe kalimthi mbi ecurinë e letërsisë së mirëfilltë, e cila u nënshtrohet ligjesh të tjera gjer edhe kur duket e mënjanuar apo e shfarosur.

Lidhjet e pashkëputura letrare shqiptaro-rumune



Në 20 vjetorin e themelimit të Revistës Europiane Haemus, bisedë me bashkëthemeluesin dhe bashkëdrejtuesin e saj Ardian Kyçyku:


Në rast se hulumtojmë zhvillimin dhe promovimin e letërsisë shqipe në dekadën (dhjetëvjetshin) e fundit të shekullit XX., në qendrën e njohur kulturore europiane, Bukuresht, përveç zhvillimeve të tjera të dekadës së sapopërmendur, lidhemi me këtë vend edhe përmes vitit të fillimit të botimit të Revistës Europiane Haemus, që u themelua në vitin 1998 nga babë e bir, Kopi dhe Ardian Kyçyku, veprimtarë të çmuar të çështjes kombëtare.
Revista Haemus, qyshse u ngjiz dhe deri më sot pa shkëputje kontribuon në njohjen e letërsisë shqipe përtej kufijve administrativë të dy shteteve shqiptare, Shqipërisë dhe Kosovës dhe qendrave të tjera ku zhvillohet kultura dhe letërsia shqipe, sikur janë Maqedonia, Mali i Zi dhe diaspora shqiptare. Kontributi thelbësor i revistës lidhet me publikimin e veprave letrare dhe përkthimeve të shkrimtarëve të njohur shqiptarë në gjuhën rumune dhe shkrimtarëve rumunë në gjuhën shqipe. Ndihmesa të tjera të vlerësuara janë edhe organizimi i konferencave dhe ngjarjeve të përqendruara në promovimin dhe avancimin e vlerave kulturore, artistike, letrare kombëtare shqiptare sidhe veprimtari me synim thellimin e lidhjeve shqiptaro-rumune të konfirmuara qysh nga koha e krijimit të Kolonisë Shqiptare të Bukureshtit. 
Mendohet se ekzistojnë sfida për letërsitë e vendeve të vogla, siç është Kosova, që të njihen nga lexuesi i huaj, por kur shohim kontributin e jashtëzakonshëm të Kopi dhe Ardian Kyçykut në zhvillimin dhe promovimin e vlerave tona letrare para lexuesit dhe kritikës rumune me të drejtë edhe mund të shqetësohemi shumë për mosnjohjen e letërsisë sonë nga ky vend ballkanik dhe më tej. Përveç fushës së letërsisë, Revista Haemus, ka dhënë ndihmesë të çmuar edhe për njohjen e historisë së re të Kosovës brenda hapësirës gjeografike të Rumanisë. Prandaj, për të njohur më thellë punën njëzetvjeçare të revistës dhe lidhjen me trashëgiminë kulturore, letërsinë dhe historinë kombëtare do të bisedojmë me bashkëthemeluesin dhe bashkëdrejtuesin e saj, zotin Ardian Kyçyku.

Ardian KYÇYKU (pseudonime letrare: Ardian-Christian Kyçyku / Kuciuk), u lind në Pogradec më 23 gusht 1969, autor i mbi 50 librave origjinalë në gjuhët shqipe e rumune. Kreu studimet e larta në Universitetin Shtetëror të Tiranës, në Fakultetin e Historisë e të Filologjisë, dega: Gjuhë-Letërsi. Mori titullin „Doktor i shkencave filologjike” në Universitetin e Bukureshtit, është doktorant në teologji në Universitetin e qytetit të Bukureshtit, profesor universiteti dhe rektor, bashkëthemelues dhe bashkëdrejtues i revistës evropiane „Haemus”; mori çmimin kombëtar të letërsisë "Penda e Argjendtë" për tregim (2012); u shpallë „Qytetar Nderi i Pogradecit” (2014); Akademia Kult ia ndau çmimin "Libri artistik i vitit / Shkrimtari i vitit" (2015); mori çmimin II "Katarina Josip" për Dramë Origjinale Shqipe (2016), çmimin e madh – Festivali Ndërkombëtar i Filmit Très court (2017). Krijimet e tija janë përkthyer në disa gjuhë të huaja.



Një fragment shkëputur nga eseja10 nga vitet e Ballkanit(2009)

„... kur ishim në vdekje, revista Haemus u bë për ne jetë fjalë e fjalë jete; kur ishte jetë, Haemus-i mbeti mbi-jetë, ose folé mbijetese; kur u dynd kaosi, mbeti më e dukshmja pasuri e patundshme. Në njëfarë mënyre, historia e shkurtër e revistës sonë mund të këqyret edhe si një dramë e disave që nuk qëndruan dot në atdhe dhe e atyre që nuk ikën dot nga atdheu. U shtjellua si një dramë që prekte heraherës edhe trojet e tragjedisë së heshtur, edhe të komedisë së pavetëdijshme të të paftuarve dhe të cilën hapësira e mërgatës e përktheu dalëngadalë në një përmasë të re vështrimi. Jo pak vetë e shihnin ndërkaq kulturën si kopje të skllavëruar të gjeografisë, madje si një ngrehinë me kufij, zyra, roje, shefa, zëdhënësa, ministri, diplomatë, qenër kufiri etj”.

Mimoza Hasani Pllana: Zoti Kyçyku, sivjet Revista Haemus shënon njëzetvjetorin e themelimit të saj. Për ju viti 1998, është shenjë që ju kujton këtë ngjarje të rëndësishme, ndërkaq për lexuesit kosovarë ky vit kujton pjesë të një periudhe të dhimbshme që shqiptarët e Kosovës përballeshin me emigrim masiv dhe dëbim sistematik e të dhunshëm të shqiptarëve nga atdheu i vet. Në këtë pikë, lexuesit ndajnë një të përbashkët me ju, largimin nga atdheu. Ju jeni lindur në Pogradec; në Universitetin Shtetëror të Tiranës keni mbaruar studimet e larta; në Bukuresht keni fituar titullin doktor i shkencave filologjike, dhe jeni doktorant në teologji në Universitetin e qytetit të Bukureshtit, ku edhe jetoni. Si ndodhi kjo shkëputje fizike nga Shqipëria, atdheu juaj?

Ardian-Christian Kyçyku: Ndodh shpesh që, për arsye nga më të ndryshmet, një komb të mos dojë t’ia dijë për dhimbjet e një shkrimtari, por s’ka shkrimtar të vërtetë që të mund të shkëputet nga trandjet e kombit të vet, madje as kur kjo i sjell qetësi, ose frymëzim. Sa më përket, kur nuk i bëj dot dhimbjet libra, nuk flas për to as me miqtë apo të njohurit. Për më tepër që, gjatë këtyre njëzet e ca vjetëve, shumë vetë kanë folur në emër e në vend të të tjerëve. Ndonjëherë një dhimbje e madhe është vetë zgjidhja e një drame dhe madje edhe shpërblimi për durimin e saj. U zhvendosa në Bukuresht në fund të vitit 1991 dhe e përjetova mërgimin radhazi: si mallkim, si bekim, si gjendje e përzjerë, por sidomos si „mposhtje” e shkallëzuar e realitetit përmes shqipes. Duke qënë mes dy mërgimesh njëheresh, më vonë m’u dha edhe rumanishtja. Jo pak nga librat e mi e përshkruajnë me hollësi këtë vdekje-ngjallje të shumëfishtë dhe që ka vlerë të pazëvendësueshme për letërsinë. Edhe drama „Si”, që sapo është botuar në Prishtinë nga Sh. B. Armagedoni, apo romani „Home”, i botuar pó në Prishtinë nga Sh. B. PA, trajtojnë disa nga përmasat e mërgimit, qoftë ai jashtë a brenda kufijve, qoftë jashtë a brenda vetes, përmes vuajtjeve dhe vegimeve që sjell ai.
Po shtoj se Revista Haemus i ka kushtuar dy numra të veçantë kulturës dhe historisë së Kosovës, qysh para shpalljes së Pavarësisë së saj. Numrat 3-4 (28 -29) të vitit 2006, 400 faqe, hapen me shënimin: ”Në materialet që po botojmë i është dhënë përparësi botës së pasur shpirtërore të shqiptarëve të Kosovës, e cila përshfaqet në të gjitha aspektet e jetës së tyre plot përpjekje dhe arritje frymëzuese”.
Në rastin tim të „shkëputjes”, - po përdor thonjëzat, sepse jetoj në shqiptarínë kulturore, - si edhe ndonjë tjetër, mund të them se atë që u sul ta shkatërronte historia, e shpëtoi letërsia.

- Sot, kur shohim rezultatet e punës, kuptojmë se lëvizja juaj drejt Bukureshit është një fat për letërsinë shqiptare të njohur pak në nivel ballkanik dhe global. Themi është fat, për fakin se ju bashkë me babain tuaj dhe me me miqtë e gjuhës dhe letërsisë shqipe, para njëzet vjetësh filluat një veprimtari që sot shënon arritje të jashtëzakonshme në procesin e njohjes së letërsisë shqipe në nivel ballkanik. Si i kujtoni vitet e para të punës, ç`ju motivoi të themeloni këtë veprimtari?

- Fat a fatkeqësi – shpërngulja ndodhi. Por qe e dyfishtë dhe, shumë më tepër se çrrënjosje, ishte ri-rrënjosje në Kujtesën e Përhershme të botës shqiptare dhe asaj rumune. Ndaj edhe jam shprehur diku se „ika, që të mos mbetesha gjysmak”. „Ne na nxorën nga Shqipëria me pinca (forceps)”, u shpreh dikur im atë. Dhe vendosëm t’i mblidhnim e t’i përqëndronim thelbet e kulturave shqiptare e rumune jo vetëm në librat tanë (unë në letërsi e ai kryesisht në histori), por edhe në një revistë. Asokohe kultura jonë njihej pak dhe e cunguar. Tani vetëm arkivi i botuar i Revistës Haemus i kalon shtatë mijë faqet, në shqip, rumanisht e në gjuhë të tjera.

- Aktualisht, keni përkthyer krijimtarinë e rreth dyqind autorëve shqiptarë, të periudhave të ndryshme letrare shqipe duke filluar nga periudha e romantizmit, ajo moderne, e deri deri te krijimtaria e ditëve të sotme, që do të thotë është një përzgjedhje me shtrirje të gjerë, mbi njëshekullore. Cili ka qenë motivi juaj që keni përfshirë të gjitha periudhat letrare shqipe në përmbledhjen e përkthimeve tuaj?

- Ishte e domosdoshme të pranohej se letërsia shqipe nuk ka dalë nga hiçi, nuk përfaqësohet nga tubime, çmime e vetëm nga dy-tre emra, dhe ka ende të përkushtuarit, të ndaluarit dhe vlerat e veta të padiskutueshme, shumica ende të panjohura. Më ndihmoi mjaft edhe hulumtimi për doktoratën e parë („Drejtimet e modernizmit evropian dhe jehona e tyre në letërsinë shqipe të mes dy luftrave botërore”, ku përqasa veprat e Konicës, Poradecit, Kutelit, Nolit, Migjenit, Koliqit e Fishtës me përfaqësues të shquar të letrave evropiane). Tani gjithandej vazhdojnë të përkthehen pak emra, sipas kriteresh gjithnjë e më jashtëletrarë, edhe ngaqë lexuesit e zgjedhur janë pakësuar shumë, edhe ngaqë përkthyesit janë mësuar me dy-tre autorë, edhe ngaqë s’para i dinë të gjitha shqipet e Shqipes. Shtypi sundohet nga autorët zyrtarë, që vetëm krijojnë përshtypjen se trajtojnë tema të përmasave botërore dhe jo politically correct. Janë literally correct. E mira e kësaj gjendjeje që duket e dëshpëruar është se të ndalon të ndalesh. Bota shqiptare ende bën letërsi nga historia, por sidomos bën histori nga letërsia. E para është mëse e natyrshme, - po të ruhet baraspesha, - sepse mbron kujtesën dhe emrin. Ndërsa e dyta, sidomos kur bëhet nga të paftuarit, mund  shfarosë Kujtesën dhe Emrin, duke dëmtuar rëndë letërsinë. Këtu, në fakt, përqëndrohet thelbi i globalizimit: detyrimi për të gjetur, gjer edhe duke kafshuar gjuhën, aq ngjashmëri mes teje dhe çdo të huaji, saqë dikur të pushosh së gjalluari si emër. Falë hershmërisë së shqipes, autorët shqiptarë janë më të mbrojtur se të tjerët nga tretja në anonimat, por nuk janë jashtë rrezikut.

- Përveç përkthimit të letërsisë shqipe në gjuhën rumune, kontributi juaj vlerësohet edhe për përkthimin e letërsisë rumune në gjuhën shqipe, duke filluar nga shkrimtari i njohur si zëri më i rëndësishëm poetik në letërsinë rumune,Mihai Eminescu. Si e vlerësoni, cili është relacioni i lexuesit shqiptar me veprën rumune që keni ofruar ju?

- Nga rumanishtja shumë më tepër ka shqipëruar im atë. Kjo punë titanike nis qysh në vitin 1960, kur ai erdhi për studimet e larta në Bukuresht. 
Një pjesë e shqipërimeve janë përmbledhur në „Antologji e poezisë rumune moderne”, me pjesë nga krijimtaria e mbi 185 autorëve të rumanishtes. Di se kjo është antologjia më e pasur e poezisë rumune e përkthyer në një gjuhë të huaj. Pasoi në rumanisht „Bukuria që vret” – prozë shqipe, vëllimi I (2006) me pjesë nga vepra e Konicës, Kutelit, Poradecit, Migjenit, Camajt, Koliqit, Pashkut dhe Hiqmet Meçajt. Do të veçoja sonetet e Viktor Eftimiut, botuar në vitin 1999 nga „Dukagjini”. 

Ndërkaq im atë përktheu në e nga të dyja gjuhët, por edhe në italisht etj, vëllime poezish të zgjedhura, drama apo romane nga autorë të të gjitha trevave shqipfolëse, përfshi Mërgatën, si dhe nga autorë të huaj në shqip. Shumë tituj të tjerë janë botuar në Haemus, ose në revista kulturore të gjuhës rumune. 



Sa i përket Eminescu-t, poezia e tij është përcjellë në shqip nga Lasgushi, Mitrushi e të tjerë. Duke shqipëruar disa nga kryeveprat e Eminescu-t, me besnikëri të panjollë e shqipe të kulluar, im atë e „çliroi” poezinë e Poetit kombëtar rumun nga çdo theks vetjak përkthyesi-shkrimtar, ia ridhuroi frymës së autorit, aq sa jo rrallë duken sikur Eminesc-u t’i ketë shkruar shqip.


Veç vëllimit „Një alfabet i poezisë shqipe” (101 poetë shqiptarë në rumanisht, 2003), kam shqipëruar pak, më fort duke ndjekur shprehjen njëfarësoj hokatare të Lasgushit: „As unë s’e shkruaja dot më mirë”. Ndërsa autorët e shqipes i përkthej për Haemus-in dhe për revista të ndryshme letrare, gjithnjë falas, duke i ruajtur secilit të drejtat e plota. Së fundi, në shtëpinë e njohur botuese rumune Charmides, doli vëllimi me poezi të zgjedhura i Arian Lekës, „Biblioteka lundruese, që befasoi jo pak lexues.


- Tani të bisedojmë për krijimtarinë tuaj letrare si romancier dhe dramaturg. Libri juaj i parë në gjuhën shqipe është romani „Në perandorinë e gurit”, botuar në Tiranë, më 1993, ndërsa i pari në gjuhën rumune është romani, “Viti kur u shpik mjellma”, botuar në Bukuresht më 1997. Prej atëhere ju keni publikuar mbi njëzet vepra në gjuhën shqipe dhe mbi njëzet vepra në gjuhën rumune, romane, drama, studime, skenarë filmash. A do të thotë kjo se ju e pëlqeni më pak poezinë?


- Duhet thënë se asnjë hapësirë tjetër nuk ka qenë kaq e mbarë për kulturën dhe historinë shqiptare sa ajo rumune. Po të kujtosh se në Rumani botuan së pari Naimi, Lasgushi, Mitrushi, Asdreni e të tjerë, - pra, gati një letërsi shqiptare më vete, një lloj ishulli, nga i cili del një kontinent, jo anasjelltas, - vetëkuptohet përgjegjësia, por edhe rëndësia e çdo botimi këtu, aq më tepër shkruar drejtpërsëdrejti në rumanisht (për disa milionë lexues të mundshëm). Historinë e botimit të romanit “Në perandorinë e gurit” e kam përfshirë në një roman ende të pabotuar. E ndonëse kisha gati për botim qysh në vitet 1986-1988 disa romane të tjerë, i pari për mua mbetet “Mortët”, përfunduar në Pogradec në korrik 1988 dhe botuar me përkushtim nga “Dukagjini” në Prishtinë (1997), ku edhe erdha si i ftuar në shkurtin e vitit 1998. 
Për takimin kushtuar romanit, ish-presidenti Rugova na liroi zyrën e tij. Ka qenë një javë e paharruar për mua, me dendësinë e një jete të tërë. Pata fatin të njoh nga afër e të miqësohem jo vetëm me intelektualë e artistë të shquar, por edhe me lexues e njerëz të thjeshtë, që, kur merrnin vesh cili jam, shpesh përloteshin. Më duket se atëhere lexohej shumë më tepër e më thellë... Një natë, vetura me të cilën udhëtonim u bllokua në dëborë – dhe pesë zotninj të shquar të kulturës kosovare, akademikë e shkrimtarë, më mbyllën brenda dhe e shtynë veturën mbi njëqind metra, në të përpjetë, mes acarit gati siberian. Mund të harrohet diçka e tillë?! Edhe intervistën e parë për shtyp pó në Prishtinë e kam dhënë.

- Bazuar në përvojën tuaj, në fushën e përkthimeve, si e vlerësoni njohjen e letërsisë shqipe përtej kufijve kombëtarë, në veçanti nga lexuesi ballkanik?

- Kur një letërsi ka fytyrë të pangatërrueshme, them se mjafton, të paktën në kushtet e tanishme gjeopolitike. Kjo fytyrë fiton tipare të qarta gjer edhe kur letërisa përkatëse nuk qarkullon si duhet dhe nuk përkthehet lehtë. Sprova kryesore vjen nga fakti se sot pragmatizmi i shumicës së idealistëve dhe idealizmi i shumicës së pragmatikëve janë afruar tejmase dhe shpesh, me ndihmën e shtypit, qëllimisht, ose jo, ngatërrohen. Principatat e lexuesve janë aq të copëzuara e të përçara, saqë ndodh që të jesh i famshëm në një lagje apo kafene, dhe të jesh krejt askush në lagjen apo kafenenë fqinjë. Elitat e rreme, pavarësisht nga breznia, po duan t’i japin letërsisë, - që mund të këqyret si një ilaç me veprim afatgjatë, - natyrën e drogës a të seksit. Ndaj edhe shtypi trymbeton libra përshkrues, pas leximit të të cilëve mund të informohesh, por jo edhe të formohesh. Megjithatë, nga përvoja di se mëkati më i rëndë ndaj letrave shqipe është këmbëngulja e shumicës së autorëve, kritikëve, gazetarëve, zyrtarëve dhe lexuesve për të heshtur ndaj gjërave që s’i bëjnë dot vetë. Vazhdojnë ta bluajnë edhe kafenë, edhe diamantet, ta themi, me të njëjtin mulli. Nga ana tjetër, nuk di sa autorë i bëjnë vetes pyetje të llojit: Ku mund të më çojë fama e skajshme? Për çfarë dhe si dhe sa mund ta përdor edhe në të mirë të diçkaje / dikujt tjetër veç vetes dhe nevojës për t’u bindur se një ditë nuk do të ik nga kjo botë? Sa ma shtojnë / mbrojnë përkthimet në gjuhë të huaja dhe fama lirinë e të shkruarit e sidomos të të shprehuritPo frymëzimin, mprehtësinë e vështrimit, ngrohjen e zemrës, dhimbsurinë etj? Tingëllojnë paksa fëminore dhe besoj që bash nga fëminia vijnë. Se pyetjen: „Ku do të të vejë shpirti, o i gjorë?” mundoheshin t’ia prisnin hovin pleqtë e dikurshëm poradecarë ndonjë të çarturi që turrej të pushtonte botën në të gjitha anët njëheresh, i gatshëm të shkelte mbi gjithçka e mbi gjithkënd... Thënë ndryshe: nëse nuk pranohen me vërtetësi e ndershmëri hierarkitë e brendshme letrare, të huajt do t’i njohin vetëm në mënyrë të mangët letrat tona, gjë që hëpërhë duket se u shijon. Por meqë letërsia ka natyrë të ndryshme nga ajo e ligjit, - sepse këtu asnjëri s’është i barabartë me askënd, - forumet e epërme, të nivelit botëror, e njohin me themel ecurinë e çdo letërsie, si dhe të autorëve që vërtet thonë diçka, pavarësisht nga gjuha apo fama / mosnjohja e tyre në shtyp.


- Jemi të vetëdijshëm se puna juaj është e pamundur të tregohet gjatë një bisede. Për ne, është fat i mirë që jetojmë në shekullin digjital dhe lexuesi i kësaj interviste, i motivuar nga këtu, mund të vazhdojë hulumtimin më tej, megjithatë a mund të na tregoni diçka për projektet tuaja të tanishme në fushën e letërsisë, si në përkthimin e veprës, ashtu edhe në krijimet brenda zhanrit të prozës, dramës apo ndonjë zhanri tjetër?

- Le ta mbyllim me një shaka jo krejt të ëmbël: do të kenë përse të heshtin më tej.

- Faleminderit që ndatë kohën tuaj të çmuar me ne!

- Ndere paçi!
Bisedoi: Mimoza Hasani Pllana
 Gazeta Express, Prishtinë 24 tetor 2018