Revista Haemus Nr. 58-61 / 2020 onLine




HAEMUS
Revistë evropiane * Revistă europeană
Themeluar në Bukuresht më / Fondată la Bucureşti în 1998
nga / de
Kopi Kyçyku & Ardian Kyçyku

* * *

© Drejtues dhe botues / Directori şi editori
Kopi KYÇYKU & Ardian KYÇYKU

ISSN: 1454-1203
ISSN electronic: 2069 – 153X

Nr. 58-61 / 2020

E-mail: asociation.haemus@gmail.com

www.revistahaemus.blogspot.com
www.librarium-haemus.blogspot.com

Përgjegjësia e përmbajtjes së shkrimeve u takon autorëve.
Responsabilitatea pentru conţinutul materialelor revine autorilor.

R e v i s t a H a e m u s
– përmban studime, poezi, ese, prozë, dramaturgji, artikuj shkencorë, përkthime, portrete, njoftime kulturore / conține studii, poezii, eseuri, proză, dramaturgie, articole științifice, traduceri, portrete, informații culturale.

* Ballina është punuar nga Kűdesign sipas një fotografie të bërë nga / Coperta a fost realizată de Kűdesign, după o fotografie semnată A.-Ch. Kyçyku©, Pogradec mars / martie 2020


Përmbajtje / Cuprins / Content

Fjalori / Dicţionarul „H A E M U S”
Longevitate / Jetëgjatësi      

LINGVA
KALIST PATRIARKU: Shenja          
SHËN PETRO DAMASKINI: Mure

PERLA
ARDITA JATRU: Vetmi / Singurătate

PËRSIATJE / CUGETARE
IOAN-AUREL POP: Pleqtë e rrezikshëm

CLIO
DIANE DUCRET: Gratë e diktatorëve. Një Fyhrer i quajtur “Dëshirë”

PARNASSÓS
MARIKLENA NIÇO: Poezi/i. ***, În strigătul tăcerii (Në britmë të heshtjes), zi de-zbor-scurt (ditë fluturimshkurtër), Temporar, și în lucruri eterne (Përkohësisht, edhe në gjëra të përjetshme), Un loc spre a te naște (Një vend për të lindur), ***, Mai multe voci decât mesaje (Më shumë zëra se kumte)
HORIA GÂRBEA: Shenjat e kalimit / Semnele trecerii. do të jem (voi fi), ëndrra e harruar (visul uitat), shenjat e kalimit (semnele trecerii), një yll mbi rrugë (o stea pe alee), disa pyetje (cîteva întrebări), bregu tjetër (celălalt țărm), po sikur të shkruaja (ce-ar fi să scriu), dashi (berbecul)

ESSE
ARIAN LEKA: Modernizmi në Shqipërinë e paraluftës dhe Shqipëria dadaiste në komunizëm

SIGNUM
IULIA ENKELANA: Nishani (Monodramë e dyfishtë) / Semnul. (Monodramă dublă)

LUPA E HULUMTUESIT / LUPA CERCETĂTORULUI
ERANDA ALLMETAJ: Ligjërata e brendshme e personazheve në disa prej prozave të shkurtra të  Migjenit dhe shkrimitarit Lu Xun

THESARE / COMORI
“Iliada” e Homerit – një epope e epopeve. KËNGA I

MEDALION
REXHEP SHAHU: Poezi/i. Mă fac seară (Po bëhem mbrëmje), Încotro să merg (Nga të shkoj), Sinea-mi nebună-mi spune (Vetja ime e çmendur më thotë), Sunt liber să mor (Jam i lirë të vdes), Unde să ne coborâm ancora (Ku ta lëshojmë spirancën), Pământul e de nori (Toka është prej resh), Veni-va o zi (Do të vijë një ditë), Schelet de zi fără ochi (Skelet dite pa sy), Libertatea Morții (Liria e Vdekjes), Drumurile mele (Udhët e mia)

PROSA
HIQMET MEÇAJ: Broaștele își caută rege (Bretkosat kërkojnë mbret)
MIHAI MATEIU: Gjahtari (Vânătorul)

LITERA
MIHAI PREPELIȚĂ: Mësoj (Învăț), Në Ditën e Poetit (De Ziua Poetului), Ti nuk di çfarë shkruan... (Tu nu știi ce scrii...), Unë nuk shkruaj... (Eu nu scriu...), Njëfarë dyshe më vete, për poetë dhe poete (Un fel de dublete, pentru poeți și poete), Mendja e mbrame... (Mintea cea de pe urmă...), Pastele (Pasteluri), Unë besoj... (Eu cred...)
PETRAQ RISTO: Îmi voi cumpăra un vârf de munte (Do ta ble një majë mali), Partidă de şah în secolul al XXI-lea (Lojë shahu në  shekullin XXI), A venit fluxul (Erdhi batica), Un umăr fraged la cabaret (Një sup i njomë në kabare), La Coney Island cu Lorca (Në Coney Island me Lorkën), Un punct (.) (Një pikë (.), Dansatorii iernii (Vallëzuesit e dimrit)
IONEL PINTILII: Grimca kujtese (Fărâme de memorii), Gabim tokësor (Greșală lumească), Vështrim i hutuar (Privire nedumerită), Panairi i fjalëve (Târgul de cuvinte), Fuqi e padukshme (Forță invizibilă)
NINA CERANU: Një sprovë për poemë (O încercare de poem)
NDUE UKAJ: Precum drumul lung (Si udha e gjatë), Oglinda (Pasqyra), Vernisaj (Ekspozitë), Crucea (Kryqi), Apocalipsa (Apokalipsi)
ZADE KUQI: Încă este noapte (Ende është natë), Cu bucăți de dureri hrănesc  (Me copëra dhimbjesh ushqej), Păsări nenumărate are iubirea (Zogj pa fund ka dashuria), Adun frânturi vechi de pâine (Mbledh copa të vjetra buke), Îmi ridic pânzele (Po ngreh velat), Freamăt de asfințit (Drithërimë muzgu), Ceva frumos nu se uită niciodată (Diçka e bukur nuk harrohet kurrë)
SILVIA ANDRUCOVICI: Ispita din urmă, Soțul călător, Merg, Suspin, Petală și timp, Corijență

UNI-VERSUM
ANTON ÇEFA: Mbajtja e fjalës së dhënë – një nga tiparet më të shquara të strukturës etike të shqiptarit (BESA)

ILLUSTRIBUS
ARDIAN KYÇYKU: Disa veçanti të botimeve shqip në Hapësirën Rumune

POETREE
ARDITA JATRU: În șaisprezece grame de cosmos (Në gjashtëmbëdhjetë gram kozmos), Unde m-am lăsat (Ku e lashë), Lume adormită (Botë e përgjumtë), Veni o zi (Erdhi një ditë)
FLURANS ILIA: Kuaj të bardhë si kreshtat e valëve, Ty deti të përket, Nota të befta, Busulla, Shishe plastike, Pëlhurë, Çast, Asaj, Variacion mbi të njëjtën notë, Këtu

MIJËVJETSHI I URTISË / MILENIUL ÎNŢELEPCIUNII
SHËN PETRO DAMASKINI: Sepse e madhe është lufta dhe kalimtare u është dobia

IN/HUMANUS
Profecitë e mahnitshme të Mitar Tarabiçit

KRITIKË / CRITICĂ
ARQILE GJATA: Ndikimet e Folklorit të Trevave të Labërisë në Poezinë e Ali Asllanit, Nexhat Hakiut dhe Fatos Arapit

@FIRMO
SHQIPTAR OSEKU: Hapësira / Spațiul

IMAGO MUNDI
PIRO P. TASE: History and Landscape of Albania in the memoirs of William Martin Leake (1804)    

MITOPOESIS
SHËN MAKSIM DËSHMUESI: Thonjëza për lavdinë
MARIAN POPA: Raste letrare
VASILE ANDRU: Curs intensiv de aplauze
ARIAN LEKA: Libra dhe heronj...

TRADITA / TRADIŢII
MIRCEA PERPELEA, MARCEL N. POPESCU: Voskopoja – moment i pazakontë madhështie në historinë e arumunëve (vllehëve)

THEATRON
”... toata această luptă produce o energie care naște Viul” – convorbire cu actrița Anca Sigartău

IN MEMORIAM
ARTAN MINAROLLI: Ndeshja me Irlandën           

N(T)EXT
TEUTA SADIKU: Mos, bir…
ILJAZ BOBAJ: Stâlpul anunţurilor (Shtylla e lajmërimeve), Sentimentele (Ndjenjat), Fără fum fără flacără (Pa tym pa flakë), Casa unde m-am născut  (Shtëpia ku u linda), Puterile (Pushtetet), Umbra  (Hija), Înăuntru şi afară (Brenda  dhe jashtë), Dacă... (Nëse...), La ziua de naştere  (Në ditëlindje) 

AB HONORES
ANTON ÇEFA: Bardhësi me zdritje bore - poezi / fragment
ANTON NIKË BERISHA: Shtegtimi shpirtëror si shqiptim poetik
SHTEGTIM SHPIRTNOR: Poeti, Poezia ime, Atdheu, Kangë për tokën time, Shqiptarja, Mall agimesh, Nanës, Mërgim, Djegie me hyjzit e natës, Mbi greminë jeta varet, Lejleku, Mbramje maji, Jeta

DIXIT
ION D. SÎRBU: Fytyra...
VINCENX GOLLETTI BAFFA: Shërbimi më i bukur që ka jeta është e qeshura

ZONA
ROVENA VATA: “Hasi i andej dhe këtej kufirit” i autorit Ramazan Bogdani

(AUTO)PORTRET
CORNELIU ZEANA: Vera (Kungim), Vara (Cuminecătură), Të shkosh duke qeshur, (Să pleci râzând), Kohë e vonë verore (Târziu de vară), Cikle me katër e me shtatë (Cicluri de patru și de șapte), Çoma, erë, mallin (Du-mi, vântule, dorul meu), Goditje në zemër (Atac de cord), Baladë (Baladă), Rreth tavolinës (În jurul mesei), Lot për të rënin (Lacrimă pentru cel căzut), E dashur, mos m'u largo! (Iubito, nu pleca de lângă mine!)

SCOLA
KLEMENTINA SHIBA: Frazeologjia e përdorur në ligjërime të ndryshme, komunikim nëpërmjet në gjuhe autentike

LOTË DHE BUZËQESHJE / LACRIMI ȘI ZÂMBETE
PËLLUMB KULLA: Mai vreți despre Belúl? (Doni më për Belulin?)

HERMES
AUGUSTIN CUPȘA: Criza de nervi și prostituția, de la Anton Cehov la #Iampriceless  

SCRIPTA MANENT
IULIA-MARIA KYÇYKU: „Neliniște” de Linn Ullmann sau despre cum „nu se poate trăi fără dor”

URA LIDHËSE / PUNŢI DE LEGĂTURĂ
EMIL BOTTA: Fantazmagoria, E shkuar, Ipoteshti, Si një klithmë
A. E. BAKONSKY: Balada e stinës së zgjedhur, Nihil, Elegjia I
MARIN SORESCU: Shekspiri, Shah, Sëmundja, Ashkla, Duhej të mbanin një emër
NICOLAE LABIȘ: Idil, Albatrosi i vrarë
DAN LAURENȚIU: Reja e artë, Kthimi i djalit plangprishës
GABRIELA MELINESCU: Prill, Stola të drunjtë, Reja
IOANA DIACONESCU: Poema flokëbardhë, Dashuria që duhej të kish qënë
DANIELA CRĂSNARU: Tepër femërore, Fitore

DUO
„Kur jam në Rumani, më mungon Shqipëria. Kur jam në Shqipëri, më mungon Rumania” (Intervistë me akademikun KOPI KYÇYKU)

BIBLIOTHAECA HAEMUS
Një libër-kyç

PENA QË S’U THYEN / CONDEIE CARE NU S-AU FRÂNT       
LAZËR RADI: A îndrăzni a scrie – nebunia însăși! (Me guxue me shkruejtë – çmendunia vetë!)
JOZEF RADI: Trăiesc sub același acoperiș cu ucigașii de poeți (Jetoj nën nji strehë me vrasësit e poetëve), M-am rugat ierbii (Iu luta barit...), Ploaia mi-a luat tot (Shiu m'i mori t'gjitha), Apocalipsă (Apokalips), Sărbătoarea morții (Festa e vdekjes), Am dormit în tine (Fjeta n'ty), *****

ARTE
DENIS BIZHGA: Figura e rapsodit popullor si interpret nё veglёn muzikore dhe si poet. Shqyrtimi i rastit tё lahutёs nё “Eposin e Kreshnikёve”

DULCIS IN FUNDO
VASILE ANDRU: Galeria și Piscul

BASHKËSI / COMUNITATE
URAN BUTKA: Libra të shtypura në Rumani

BIS REPETITIA PLACENT
Zanafilla e etruskëve, Roma dhe ndikimi i etruskëve, Organizimi i qyteteve etruske, Deshifrimi i shkrimit kuneiform, Deshifrimi i hieroglifeve, Deshifrimi i shkrimit finikas, Rruga nga piktogramet tek alfabeti

Revista Haemus Info – 562


Denis Bizhga: Figura e rapsodit popullor si interpret nё veglёn muzikore dhe si poet. Shqyrtimi i rastit tё lahutёs nё “Eposin e Kreshnikёve”

Abstract 
The popular rhapsod is a singer and musician who sings creations of legendary and historical epics and at the same time interprets them with the musical instrument of the lahut. Nowadays, the meaning of the word rhapsod has expanded. They are considered as that category of popular musicians, who are closely related to the singing of the "Epic of the Kreshniks", of the legendary Albanian epic in general, but also beyond. This songs, along with other traditions of northern Albania, such as gjama, kuja, etc., stand in complete artistic harmony with each other. In 1953, Milman Parry and Albert Lord published "Serbo-Croatian heroic songs", proving that the Homeric tradition of epic poetry was still alive in the Balkans at the time. The evidence comes from the main subject of Albanian origin, Salih Ugljanin, a rhapsodist from the Sanjak area, capable of reciting for hours epic Serbian-Croatian and Albanian epic poetry about heroic acts of the past. Here starts the discussions about the beginnings of epic poetry in the Balkans. In the context of the Oral Epic Songs, it is unknown whether the Albanian songs of the Kreshniks were inspired by Serbo-Croatian ones or vice versa.
An epic without music does not exist and a text without music can never be an epic. In this context, the legendary musical narratives of the epic of the Kreshniks centered on the main characters of Muji and Halili, created and accompanied by lahuta, constitute a poetic and ethnocultural complex. Since lahuta is the main instrument for conveying the songs of the Epic of the Kreshniks, the rhapsod takes the name lahutar. It is one of the most popular folk instruments with one string, on which it is played with a bow and is mainly used in Northern Albania and Kosovo. Lahuta, unlike other instruments, did not simply have a musical and entertaining function, but accompanied the songs that exalt the activity of the brave. Traditionally the instrument of lahuta is produced by the rhapsodists themselves who sing and perform in it.

KeywordsOral singing, epic, rhapsod, lahut, popular music.

Rapsodi popullor është një këngëtar dhe muzikant që këndon krijime të epikës legjendare dhe historike dhe njëkohësisht i interpreton ato me veglën muzikore të lahutës. Në ditët e sotme, kuptimi i fjalës rapsod është zgjeruar. Ata cilësohen si ajo kategori e muzikantëve popullorë, të cilët janë të lidhur ngushtë me këngëtimin e “Eposit të Kreshnikëve”, të epikës legjendare shqiptare në përgjithësi, por edhe më gjerëKëngët e kreshnikëve sëbashku me traditat e tjera të shqipërisë së veriut, si gjama, kuja etj, qëndrojnë në harmoni artistike të plotë me njëra-tjetrën.[1] Eshte interesant fakti qe sipas nje te dhene te Giacomo Chiudina, ne vitin 1780 ekzistone nje shkolle e mesimit te lahutes dhe muzikes ne shqiperi.[2] Sipas studiuesit Zihni Sako,“Këngëtarët i interpretojnë këngët e kreshnikëve me zë të fortë gjoksi dhe me një ton burrëror, që shkon në harmoni me vijën epike të ngjarjeve”[3]Ndër rapsodët e njohur në muzikën tonë popullore përmendim: Sali Bajram Krasniqi (1919-1987)-Kosovë, Vad Marashi-Pukë, Prendush Gega[4], Selim Hasani-Vlorë, Dervish Shaqja-Rrushbull, Mato Hasani-Vlorë, Xhebro Gjika-Vlorë; Zef Avdia-Tropojë, Sokol Arifi-Tropojë, Lefter Çipa-Himarë, Frrok Haxhia-Pukë, Sali Mani, Azis Ndreu, Fatime Sokoli, Xhelal Daka etj.[5]
Në vitin 1953, Milman Parry dhe Albert Lord[6] botuan “Serbo-Croatian heroic songs” [= Këngë heroike serbo-kroate], për të dëshmuar se tradita homerike e poezisë epike ishte ende e gjallë në Ballkanin e asaj kohe. Dëshmia vjen nga subjekti kryesor me origjinë shqiptare, Salih Ugljanin, një rapsod nga sanxhaku, i aftë për të recituar me orë të tëra poezi epike serbo-kroate dhe shqiptare për akte heroike të kohëve të shkuara. Prej këtej burojnë diskutimet lidhur me fillimet e poezisë epike në Ballkan. Në kuadrin e Eposit të Kreshnikëve, është i panjohur fakti nëse këngët shqiptare të kreshnikëve janë frymëzuar nga ato serbo-kroate apo ka ndodhur e anasjellta. Qendrat e rapsodëve epikë duket se kanë qenë trojet malore të Bosnjës, Sanxhaku i Novi Pazarit, Mali i Zi dhe Shqipëria e Veriut, ndonëse për çudi pjesa më e madhe e epikës shqiptare ka për vendndodhje ngjarjesh Jutbinën (Udbina), një fshat pesëdhjetë kilometra në verilindje të Zadarit në Kroaci.[7]

Mihai Mateiu: Gjahtari (Vânătorul)



„Gjithmonë i kishin pëlqyer ngjyrat! Me orë të tëra
mund të rrinte e vetëm të shihte përreth.”

Vështron duke picërruar sytë paletën e pafundme të grive: të zeza e të murrme, prej toke e gjethesh të thara; të gjelbra, vjollcë e të verdheme, prej lëvozhge të lagur; të kaltra e të zbardhëllyera, prej qielli vjeshte të vonë – mjegulla ndehet mbi to si një sitë qumështore, duke i tretur tek njëra-tjetra. Pluskon me shtroja të holla mbi baltë e gjethe të bymyera, atykëtu shpërbëhet dhe, në ato zgavra të zbrazëta, ngjyrat janë më të forta, trajtat – të prera më qartë.
Një luginë e gjerë, me disa pllaja – nga njëra anë toka ngjitet përgjumshëm drejt një maje që nuk duket. Mes trungjeve të lëmuar të aheve dhe shkozës përzjehet nga një grumbull lisash ngjyrë qymyri të njomur dhe shumë gëmusha verri e lajthish. Djali qëndron nën një trung të rrëzuar, në rrënjët e të cilit ende varen plisa dheu. Mban rroba të trasha, vizatuar me gjethe e degë në jeshile të errët, kambale qafëgjata dhe një kapelë me pellush edhe për veshët. Mbi trung mbështetet çiftja, me tytat përpjetë. Pranë tij, varur pas një dege të thyer, varet një torbë prej lëkure të zezë nga e cila dalin nja dymbëdhjetë shigjeta – pendët e tyre janë të bardha, ndërsa majat – në një të kaltër të thellë.
Është rreth 20 vjeç, por shprehja e qetë e fytyrës e bën të duket më i pjekur. Trupvogël, fytyrë eshtake, sy me ngjyrë të errët dhe vetulla të trasha. Qëndron gati mëgjunjazi, me shpinën mbështetur pas trungut. Mban në prehër një hark të madh, teksa gishtat e të dyja duarve ledhatojnë drurin e harkut, duke ndjekur pavetëdijshëm trajtën e tij të ndërlikuar.
Një kërcitje dege e shtyn të ngrihet. Nja 25 metra më tutje, një burrë që ka dalë nga mbrapa një ferre i bën shenjë me dorë – ka shkelur padashje mbi ca shkarpa. Djali qëndron më këmbë, duke u munduar të shpihet e duke vështruar anembanë.

Iulia Enkelana: Nishani / Semnul (Monodramë e dyfishtë / Monodramă dublă)


Fragment
Qartësime

Synopsis: Një Sozi humb vendin e punës në moshën 36 vjeçare, pikërisht kur personi të cilin e dublon, aktore e shquar, bijë ish-daktatori, bën një operacion estetik. Sozia, tashmë e papunë, mban një monolog për identitetin, origjinalitetin dhe kopjen.
Teksti është gërshetim mes rrëfimeve të Sozisë dhe copëzave të kujtimeve që sapo i ka shkruar.

Hapësira: një sallë shfaqjesh në një vend fiktiv, por të ngjashëm me njëËvend evropian.

Koha: pas rrëzimit në rrugë paqësore të një diktature jo fort të egër, por kreu i shtetit dhe pjesëtarët e familjes së tij gjithsesi kishin nevojë për sozi.

Dekori na sjell ndërmend zbehtë atë të shfaqjeve stand-up apo të fjalimeve motivuese. Një mikrofon në mbajtëse, një reflektor dhe një karrike, mbi të cilën ndodhet një kopje e kujtimeve të Sozisë.

Dekori nuk duhet të jetë medoemos realist, por as të përfshihet në një zonë të science-fiction.

Veshja: Sozia mban veshur një fustan të zi, të gjatë, ose deri në gjunjët.


AKTI I

SOZIA hyn në skenë, ndreq mikrofonin dhe vështron: lart, drejt publikut dhe reflektorëve. Merr kujtimet nga karrikja dhe nis t’i lexojë që nga faqja e parë. Duket e emocionuar.

SOZIA: (lexon) „Shënim: Ky nuk është manifest.” Nuk-u është nënvizuar dy herë. „Ky është një... rrëfim.” Nënvizuar pó dy herë.

(Kthjellon zërin.) „Kreu I. Unë dhe vetja ime jemi lindur nën të njëjtën shenjë zodiaku, me dy vjet ndryshim; ajo është më e vogël se unë. Jemi rritur në zona të ndryshme të vendit dhe kemi pasur një rini njëfarësoj të ndërkryer gjatë fundviteve ’90 dhe fillimit të vitit 2000. Pakashumë kur ajo u bë e famshme, unë iu bëra sozi. Ama nuk ka qënë kaq e thjeshtë.” (E vendos librin në karrike. Bën një pushim, duke vështruar të pranishmit.)

Gati isha në rrezik të mos më merrnin në këtë punë për shkak të një shenje që e kam në fyt qysh nga lindja. (E prek shenjën e fytit me shpinën e pëllëmbës.) Kisha nevojë për këtë punë. Pse? Sepse ende nuk e kisha gjetur rrugën e jetës. Nuk di nëse të jesh sozi është prirje, apo thjesht diçka e rastit. Ndoshta bëhet fjalë për atë lloj mjeshtërie që asnjëherë nuk është edhe prirje. Apo që nuk ka nevojë për prirje? Shkurt fjala: nuk je për këtë punë. Mirpo atëhere pyet veten se pse lindesh si identike me dikë tjetër? Duhet të jetë një lidhje në këtë mes, por vallë vetëm me këtë mund të shpjegohet?

Horia Gârbea: Shenjat e kalimit / Semnele trecerii - Poezi/i


Horia Gârbea (Horia Gërbea), shkrimtar i shquar bashkëkohor rumun, inxhinier e doktor shkencash, lindur më 10 gusht 1962 në Bukuresht, autor dramash, komedish, vëllimesh poetike, veprash shkencore, romanesh, esesh, kritikash letrare; përkthyes i njohur i Shekspirit. Anëtar i Komitetit drejtues të Bashkimit të Shkrimtarëve të Rumanisë, drejtor i Teatrit të Damaturgëve Rumunë.


do të jem
(voi fi)

nuk dua të
të takoj në një rruginë
mbuluar me degë bredhash
nuk dua të rrimë
në ndonjë mullar
madje as në
pllajën ku
vallëzon titania me xhindet
madje as në
bregun e lodhur të detit

dua të të ndjek
në një qytet të vjetër
e të koklavitur
me rrugë të ngushta
kufizuar nga varrezat
ku të shumtët
nuk varrosen nën tokë
por nën mbetje të vdekurish të tjerë

Entela Tabaku: Am croșetat cuvintele / I kam punu fjalët - Poezi/i


Voce incofundabilă a poeziei albaneze contemporane, traducătoare și eseistă, Entela Tabaku (Entéla Tabácu) s-a născut la Shkodra – centru important pentru cultura și civilizația albaneză – în anul 1971 și a absolvit Universitatea ”Luigj Gurakuqi” cu o lucrare de diplomă despre poezia lui Ungaretti și curentul ermetist. Este autoarea volumelor  ”50 poezii și 5 intermexo”, ”un pumn de viață cât să mori” și ”poemele străine”. Din anul 1998 trăiește în Suedia, lucrând în învățământul superior.


de cerul gurii ni s-au lipit cuvintele astăzi
(për qiellzë na janë ngjitë fjalët sonte)

de cerul gurii ni s-au lipit cuvintele astăzi
și niciunul dintre noi nu-ndrăznește
să-nghită
ca nu cumva cuvintele se topesc
dispar
se spulberă
și absența ne face iar nebuni
și trebuie s-o luăm iar de la capăt
sărutându-ne prin cuvinte
dar cuvintele, oricât de dulci
nu-s niciodată buze
în suflul fiecăruia
sărutându-ne prin buze
cu cuvintele-n cerul gurii
fără a înghiți
căci buzele, oricât de dulci
nu-s niciodată cuvinte
și nu-ndrăzni să respiri
căci apoi nu mai știi
ce urmează

Ioan-Aurel Pop*: Pleqtë e rrezikshëm

Më shumë se dy shekuj të shkuar, kur po zhvillonte Fushatën në Egjipt, Napoleoni (atëhere ishte vetëm gjenerali Bonaparte) vendosi që përballë mamlukëve, në atë situatë të vështirë, të zbatonte një taktikë mbrojtëse të tipit rrethor, duke i vënë vlerat në mes dhe ushtarakët francezë të rreshtuar përgjatë rrethit. Thuhet se atëhere Perandori i ardhshëm dha një urdhër të mbamendshëm, i cili nuk tingëlloi aspak mirë: “Gomerët dhe dijetarët në mes!”, çka donte të thoshte që të mbroheshin këto dy qënie të gjalla, duke i mbajtur sa më larg rrezikut. Dijetarët ishin barazuar me gomerët vetëm nga këndvështrimi i dobisë. T’i lemë shakatë: gomerët ishin shumë të vlefshëm, sepse ishin transportuesit më të mirë, ndërsa dijetarët ishin të domosdoshëm për deshifrimin e thesareve historike të Egjiptit, përfshi shkrimet hieroglifike.
Të dyja qëniet e mësipërme e kryen detyrën, çka bëri që Parisi të përvehtësonte obeliskët egjiptianë, që u transportuan me mundim, ndërsa njerëzimit iu kumtuan mesazhe të qarta për qytetërimin greko-romak, ku i ka rrënjët edhe qytetërimi ynë bashkëkohor. Disa kanë menduar sot, në këtë gjendje të vështirë, por jo nga këndvështrimi i Napoleonit, t’i mbrojnë edhe pleqtë si gomerët e dijetarët dikur.
Kjo pandemi është një fatkeqësi, siç nuk ka ndodhur prej nja 80-90 vjetësh (pra, prej tre brezash).
Planeti, qysh nga Lufta e Dytë Botërore, ka pasur, - kryesisht Evropa, Amerika, Azia, Australia, - shumë dhjetëvjetsha të qetë, të begatë, madje heraherës edhe të lumtur. Kriza e shkaktuar nga kjo sëmundje dhe vdekjet e shumta, ka zgjuar tek njerëzit luftën e ashpër për ekzistencë. Mënyra e të menduarit “politikisht në rregull”, - e kritikuar me të drejtë në disa aspekte, - është zëvendësuar me një mendim pragmatik të llojit “shpëton ai që mund”. Kjo natyrisht nuk thuhet haptaz.

Flurans Ilia: «Epistolari i Zaratës» me autor Luan Rama

Në zgripcën e thepisur të këtij kaosi mendor, moral dhe fizik që ka përfshirë mbarë botën, nuk mundet të anashkalojmë situatën e vështirë në të cilën jemi përfshirë të gjithë këto kohë pandemike.
«Epistolari i Zaratës» me autor Luan Rama, më erdhi si melhem, si kura e duhur për të ngritur sërish në këmbë moralin e njeriut të ngujuar këto ditë. Jo vetëm në këtë aspekt. Ndër faqet e librit gjeta si lexues forcën reale të cilën vetëm vepra solide mund ta përqafojë me një dinamikë të brendshme në këto rrethana të absurdit në jetët tona. 
Pra, kura ishte e dyfishtë, si njeri dhe lexues.

Gjuha e personazhit si forcë motorike e romanit

Ka një veçori në ligjërimin dramatik kryesisht në letërsinë e Ballkanit. Ligjërim i cili natyrshëm bën pjesë edhe te shqipja e lëvruar. Është një koncept burimor i trashëguar qysh prej antikitetit me «dithirambin» e njohur.
Kjo formë emotive ligjërimi në vijën e parë, narrativë e gjuhës së personazhit udhërrëfyes, ngelet një nga pikat më delikate në subjektin e një vepre letrare. Sepse një roman udhëhiqet nga subjekti.
Por çfarë ndodh me «Epistolarin e Zaratës»? Mendoj se kjo është gjetja e parë e këtij libri çka përbën një risi në fushën e romanit.

“… Një shkrepëtimë rrufeje e prishi gjumin tim dhe unë erdha në vete si dikush që e kanë zgjuar me dhunë. Ashtu në këmbë, u ktheva dhe pashë rreth meje duke vështruar gjatë për të parë vendin se ku më kishin sjellë. Në të vërtetë gjendesha në skajet e një lugine me një humnerë të dhimbshme ku bashkoheshin vajtime të pafundta…" Dante, Ferri, kënga IV.

Prof. Piro P. Tase: History and Landscape of Albania in the memoirs of William Martin Leake (1804)


Abstract - William Martin Leake is perhaps the most important foreign dignitary to have visited Southern Albania in the first half of XIX Century. This Academic Paper encompasses a detailed description, assessment of Albania’s geographic landscape, terrain and cultural heritage. It delves into the geopolitics of the Balkans and brings forth, promotes one of the least known European Countries. This paper includes excerpts from Leake’s book: "Travels in Northern Greece," (London 1835, reprinted in Amsterdam in 1967) chapters 1, 2, 7 and 8 that are specifically focused on present day Albania. Furthermore, modern cities’ names have been included in this text within square parenthesis.

Keywords - William Martin Leake, Albania, Vlora, Johann Erich Thunmann, Saranda, Gjirokastra, Ottoman Empire, Constantinople.

Introduction

William Martin Leake (1777-1860) is an accomplished British diplomat and writer who traveled through Albania and the Balkans in the early XIX century and depicted some of the salient characteristics of Albanian society, history and cultural anthropology. Leake’s passion for Albanian culture and ethnographic heritage is heavily reflected on his multiple volume travel journal which is perhaps the most valuable literature in Albanian Studies that is carefully written and ever published by an influential western diplomat. Furthermore, as a topographer, William Martin Leake has undoubtedly provided a significant contribution through his passionate study of military fortifications and revealing fascinating details of prominent archaeological sites in Albania, setting forth new discoveries in this field; with his meticulous studies he attracted a new generation of foreign historians and archaeologists that acquired a special interest to further expand research on Albania and its people. The scholarly work and well archived voyages through Albania of W. M. Leake are a valuable contribution that emphasizes the historical research led by Swedish theologian and historian Johann Erich Thunmann (1746-1778) whose contributions on ancient Illyrian history of Albania are fundamental and are regarded as a milestone by his contemporaries including the aforementioned British diplomat. [1]
Trained at the Royal Military Academy in Woolwich (London), William Martin Leake was sent in 1799 to Constantinople and served as a military fortification expert in the Ottoman army in Egypt. In September 1804, Leake returned to the Ottoman Empire to assist the provinces of European Turkey in defending themselves against French attacks coming from Italy. In this task, Leake was instructed to survey the coasts of Albania and that of Morea (Peleponnese).

Eranda Allmetaj: "Letërsia sociale si dukuri botërore: vështrim krahasues krijimtarisë së Migjenit dhe të poetit kinez Lu Xun"



1. Lëvizja e 4 Majit dhe lëvizja e re kulturore në Kinën e fillimit të shek. XX
Ngjarjet historike që trazuan Kinën e shek. XX kanë lënë gjurmë të thella duke u bërë shenjuese të fillimit të një epoke të re në disa aspekte kryesore si kultura dhe letërsia. Një nga ngjarjet e shënuara tashmë në kalendarin historik të saj është edhe Lëvizja e 4 Majit, e njohur për impaktin e thellë që pati tek masat e gjëra popullore. Arsyeja pse trajtohet një ngjarje e tillë historike në një punim me karakter letrar ka të bëjë me ndikimin themelor që kjo lëvizje pati në lindjen e të ashtuquajturës Letërsia moderne kineze. Ishte pikënisja dhe reagimi masiv i kësaj lëvizjeje që solli ndryshime të mëdha dhe konkretizoi etapën e re të Kinës.
Lëvizja e 4 Majit i pati fillesat rreth vitit 1919 nga një grup studentësh të Universitetit të Pekinit. Ajo erdhi si një pakënaqësi masive e popullsisë, kryesisht intelektualëve, ndaj politikës dhe reagimit të lidershipit të vendit ndaj problemeve që Lufta e Parë Botërore kishte lënë pas, veçanërisht përballja me Japoninë si forcë kryesore kundërshtare. Po ashtu, pakënaqësi të madhe kishte shkaktuar edhe Traktati i Paqes i Versajës, një traktat i cili kishte zgjuar pakënaqësi mbarëbotërore.

Flurans Ilia: Poezi


Kuaj të bardhë si kreshtat e valëve

jam njëri prej tyre 
pa flatra me flegra
në Adriatik
as njëbrirësh
as pegaso
plaga përfund
përpjekja nën magmë
shkumë e bardhë
det që dëshmon me shkulm
tallazet e të gjitha kalërimeve
nga një pelë e hajshme e hajnive
jam harta të cilën duhet të përshkoj
për hir të të tjera qytetërimeve
Fjalës ndënë rrënojë
në gjoks i digjet një liburnë
dhe mermeri i’a merr frymën
gufon si grifon në koralin e ngurtësuar
midis teje dhe paranojës
të të gjithë Trojave
dhe trojeve
që do vendoseshin më pas

Ty deti të përket

Mbë gji sheshbeteja rreket me kap pamjen e kepit
Natyrë e vdekur ay diell ndënë parzmore trupat
Rremat pozojnë në breg ndën çukitjen e sqepit
Pesha e krrokamës të një tjetër qyteti të flijuar.

O Redon, pas çdo humbje fryma nis e merr frymë
Sërish ushqehet me çka je dhe përzgjodhe të jesh
Hyjni i detrave huktinave të këtij kepi nën brymë
Të qenit zjarr dhe parzmore ku digjen trupat tanë.

Por më tepër se flaka, ah, pamja e këtij zalli
O Rodon i dashtun, aty, shoh zjarre përfund
Zjarre që i ndezëm me dy gurë stralli
Me dy fije eshkë me dy fije frymë.

Shpirtrat e rremtarëve që dogjëm sot mbi det
Dy fije dritë i dhanë shtatores tënde nga larg
Redon i madh prej këtij kepi, ty deti të përket
Oh, shpirti im ndëshkuar përjetësisht me zjarr.

Dy zjarre mblodhëm me dy pishtarë në kthim
Dy duar përpjekja për të mbijetuar dy kujtesa
Dyzim paralel kjo bukë e ndarë më dysh
Oh Rodon i përjetshëm, e fundit vdes shpresa.


Nota të befta
një ditë pikë pikë

do pikojm' edhe ne
si nota
të befta në pentagram 
tretje prej akulli
trajta e mbrame e dimrave
në sytë e tu si kamera të vockla
regjistron HESHTJEN 
kasandrat
kamaret
kështjellat
bishtukun dhe pishtarin
motin e mureve
(celularin)
koha është një koncept
me caqe të caktuara 
hapësira flë ndënë ura
ninëza e syrit të të pastrehëve
murmura e mureve të spitaleve 
qirinjtë 
librat
poetët
bulëza
vreshtari
koha që i duhet verës
përtej territ
të maturoj kohën
e rishtarit
vargje vargje parmakët e urës
vështrojnë lumin
ujëpakët
për miliona vjet asnjëherë
kaq madhështor 
nuk ka qenë ai i një çasti më parë
sepse një ditë pikë pikë
edhe ne do të pikojmë
si nota të befta në pentagram

* Cikli i plotë në Haemus Plus