Rando Devole: Romani ”Bolero”

Pavarësisht se rrëfimtari e deklaron që në fillim se romani nuk do të jetë narrativë e një aventure, por aventurë narrative, lexuesi mezi pret të mësojë se ç’i ndodh atij tipit rreth të tridhjetave, që zbret shkallët e stacionit të metrosë së New York-ut, tek kryqëzimi i avenysë së 7-të dhe rrugës 40 në Manhattan, por që i zhytur në leximin e gazetës nuk ia vë veshin njoftimit për aksidentin e ndodhur diku në Brooklyn.[1].

Lexuesi i romanit “Bolero” të Ardian Vehbiut (Dudaj, 2015), nuk e di se po fillon një aventurë të re në krahët e tekstit, një udhëtim sa të njohur aq edhe ekzotik, sa emocionues aq edhe racional, ku harta nuk është e dhënë një herë e përgjithmonë, por që vizatohet rishtas me shenja të ndryshme, herë familjare e herë misterioze, ku dypërmasiteti klasik ia lë vendin hartës 3D, me tinguj, imazhe, refleksione, referime, përshoqërime, vegime. I flakur në tunelin hapësinor e kohor të narrativës, lexuesi ka mundësinë të eksplorojë universe të panjohura më parë, ose t’i shikojë me sy tjetër, edhe pse gjendet, së bashku me personazhin kryesor, brenda metrosë së New York-ut.

Ka shumë muzikë në roman. E jo vetëm tek titulli i huazuar nga vepra e njohur e Ravelit[2]. Muzikën e dëgjon dhe e ndjen gjatë gjithë leximit; rrjedh natyrshëm jo vetëm nga struktura e gjuha e romanit, me variacionet e veta që prekin si ritmin ashtu edhe melodinë, por edhe në referimet tekstuale ndaj muzikës klasike e moderne. Kështu, muzika shfaqet fillimisht në trajtën e metaforës, për të shpjeguar konceptin e lakut kohor, si ajo gjilpëra e gramafonit që jep vetëm një segment muzikor, sepse ka ngecur në një brazdë të gërvishtur të diskut prej vinili[3].

Ardian Vehbiu: “Lëkundemi, si lavjerrës, midis adhurimit jo-kritik dhe idolatrisë nga njëra anë dhe harresës së plotë, nga ana tjetër”

“Lëkundemi, si lavjerrës, midis adhurimit jo-kritik dhe idolatrisë nga njëra anë dhe harresës së plotë, nga ana tjetër” - Bisedë me shkrimtarin Ardian Vehbiu

Ardian Vehbiu: Manhattan Park (Fragment nga romani “Bolero”)

Ky është stacioni i metrosë në Avenunë e 7-të dhe Rrugën 40 në Manhattan – ose një nga stacionet e Times Square, për ju të tjerët. Shtigje të panumërta të çojnë te çfarë mbahet, me arsye, si një nga portat më të trafikuara drejt Manhattan-it të nëndheshëm; me labirinte zbritëse shkallësh, të dyndura me njerëz ditën, të frikshme e ndoshta kërcënuese natën; shtigje të panumërta si tunele që të shpien në tunele që të shpien në tunele.

Stacioni i metrosë në Avenunë e 7-të dhe Rrugën 40 në Manhattan – shumë hyrje, shumë nivele, shumë trena; drejt veriut, drejt jugut, drejt lindjes, drejt perëndimit; njerëz që nisen për diku pastaj ndërrojnë mendje dhe kthehen mbrapsht atje ku ishin në krye dhe këshillohen, nervozë, me hartat e shpalosura keq dhe ekranet vezulluese të celularëve.

Eleana Zhako: Në ishullin e zotit Shyti

Kur rashë ndesh për herë të parë me “Ndërhyrjet e zotit Shyti” (Dudaj, 2016) të Ardian Vehbiut, ndërsolla në mendje gjithë shqiptarët që kisha njohur me të njëjtin mbiemër. Madje jo vetëm shqiptarët, por edhe disa grekë me grepin -s në fund, Siutis. Gati vetvetiu, m’u përhi aktori Ilia Shyti. Nuk e di përse në imagjinatën time Ilia Shyti mbante gjithmonë një pardesy të gjatë gri në vjeshtë e një pallto të gjatë të zezë në dimër, me kravatën vishnje të errët, që s’e ndante asnjëherë. Ndoshta ngaqë kravata e asaj kohe ndryshonte nga kjo e sotmja, kishte më tepër identitet e sharm, pasi burrat e asaj kohe i kushtonin rëndësi të veçantë ceremonisë së nxjerrjes së saj nga dollapi ose sirtari, vendosjes së saj rreth qafës me sytë ngulimthi në pasqyrë dhe lidhjes së nyjës. Disi kështu e përfytyrova zotin Shyti të Vehbiut, veçse me flokë jo kaq të bardha, me fytyrë më të mprehtë, paksa melankolik dhe në moshë më të ndërmjetme. Pasi Vehbiu ngjan sikur enkas e ka vendosur personazhin e vet mes brezave, si një projekt intergenerational ose ndërbrezash. Z. Shyti ngjason me atë nyjën e kravatës më sipër, që lidh qafën me trupin, që mbush ullukun që ndodhet poshtë qafës, në rrëzë të saj, duke i dhënë vetësiguri, një lloj delikatese, gjestikulacion e duke shërbyer në të njëjtën kohë si litar nyjash mendimi, përsiatjeje, ligjërimi dhe arsyetimi.

Ardian Vehbiu: Táni me zemër të madhe

Sa më erdhi lajmi i largët për humbjen e të shtrenjtit Tan Minarolli, m’u desh të kapesha me çdo kusht pas një fjale, një fraze, një mendimi të tillë që ta mbështillte të tërin, ashtu siç e njihja dhe e kujtoja unë.

Dhe m’u bë sikur ia dëgjova Tanit zërin prej baritoni, që më tha kështu:

I am large. I contain multitudes.

Me fjalët e Walt Whitman-it. Kështu e kam njohur, kështu do ta mbaj mend – si njeriun që mbante brenda vetes të përqafuar krejt Tiranën; si Njeriun, me shkronjë të madhe.

Pat botuar një vëllim me tregime, “Kufoma e një telefoni”, para shumë vjetësh, të cilin zakonisht ia përmendin pas filmave që ka drejtuar; por unë atë vëllim do t’ua këshilloja të gjithë atyre që dëshirojnë të përjetojnë humanizmin e Tanit.

Interesimin e tij për njeriun e rrugës, hallexhiun, njeriun e munduar, atë që nuk ka bërë dot emër; që e kanë shkelur dhe pështyrë; njeriun e çuditshëm, të tejdukshëm e të pastrehë në qytetin e rrokaqiejve të suksesit.

Tanin e donin shumë – e ndalnin në rrugë, e përqafonin, i besonin dhimbjet dhe sekretet. Një usta i vjetër, Xha Dhimitri; marangozi të cilin e patëm pajtuar dikur për të na ndrequr një tavolinë ping-pongu, më pat thënë: “Është sheqerli.”

Ardian Vehbiu: Ospitalitate / Mikpritje - Prosa

Scriitor, eseist, lingvist şi jurnalist al culturii cetăţeneşti, născut la Tirana, Ardian Vehbiu a absolvit Facultatea de Istorie-Filologie a Universităţii de Stat din Tirana, iar în perioada 1983-1990 a lucrat la Institutul de Literatură şi Lingvistică al Academiei de Ştiinţe a Albaniei. S-a specializat în cercetarea lexicologiei, semanticii şi stilisticii. După un stagiu ştiinţific de un an lângă Universitatea “La Sapienza” din Roma, a devenit lector al limbii albaneze la Catedra de Limbă şi Literatură Albaneză a Institutului Oriental din Napoli. S-a mutat la New York în anul 1996.

Autor a numeroase lucrări importante de eseistică şi literatură, precum “Descoperirea Albaniei” (Zbulimi i Shqipërisë / La Scoperta dell’Albania), Milano 1996, Edizioni Paoline; “Jargoanele Neamului” (Zhargonet e Kombit, Sejko, Elbasan 2004); “Bucătăriile Memoriei” (Kuzhinat e Kujtesës, Sejko, Elbasan 2006); “Turnul Ceasului” (Kulla e Sahatit”, K&B, Tirana 2003); “Fractalurile limbii Albaneze” (Fraktalet e Shqipes, Excipere, Çabej, Tirana 2007); “Între dezamăgire şi mit” (Midis zhgënjimit dhe mitit, Botimet Max, Tirana, 2007); “Folclorul elitelor” (Folklori i elitave, Morava, Tirana 2009); “Cele şaizeci şi şase de povestiri ale lui Max Ghierazi” (Gjashtëdhjetë e gjashtë rrëfimet e Maks Gjerazit, K&B, Tirana 2011, Dudaj, Tirana 2012); “Împotriva purismului” (Kundër purizmit, Dudaj, Tiranë 2012); “Albaneza totalitară” (Shqipja totalitare, Excipere, Çabej, Tirana 2009). Ardian Vehbiu a înfiinţat şi conduce din 2007 blogul “Peisaje ale Cuvântulul” (Peizazhe të Fjalës), unul dintre cele mai citite şi comentate portaluri de internet din lumea albanofonă. Vehbiu este laureat al Premiului Naţional “Gjergj Fishta” în anul 2009 pentru cel mai bun eseu, şi al Premiului “Ardian Klosi” al festivalului PaMur (FărăZid) pentru cartea “Lucruri pe care le scotea marea” (Sende që nxirrte deti, Dudaj, Tirana 2013). În anul 2015, la Tirana i-a apărut un roman f oarte bine primit de critică și de cititori, ”Bolero”.

Ardian Vehbiu: Vizitë në varreza

Një artikull që po lexoja për rrëgjimin e filologjisë si disiplinë të dijes në Perëndim, më bëri të mendoj – pa shumë lidhje – se tek ne filologjia është gjallë e shëndoshë, madje si emër i një fakulteti të Universitetit të Tiranës; edhe pse figura profesionale përkatëse, ose ajo e filologut, nuk ekziston (më).

Kur ishte hera e fundit që u fol gjëkundi për këtë apo atë filolog në Shqipëri? Mbase edhe ka ndodhur, por më ka shpëtuar mua – por gjithsesi filologu tek ne është specie e rrallë, në mos e dalë krejt nga qarkullimi; sikurse nuk studiohet më filologjia, si disiplinë e dijes ose e albanologjisë. Përkundrazi, vendin filologëve duket t’ua kenë zënë pa shumë bujë studiuesit, për të mos folur për akademikët dhe publicistët gjithfarësh; me tek-tuk ndonjë historian të letërsisë që nxjerr kryet si ato personazhet e që dalin nga koma pas 20 vjetësh dhe kërkojnë VAPIK.

ARDIAN VEHBIU: Ecce Homo

Despre celebrul torţionar Llambi H. se spunea că torturile pe care avea să le folosească de-a lungul interogatoriilor şi le experimenta mai întâi pe propriul trup. Intra în pivniţele ultramoderne ale clădirii, de altfel cunoscute drept obiectul T-4, le cerea subalternilor să-l lege de scaunele înşurubate pe podea, sau de inelele metalice din pereţi, şi le dădea instrucţiunile respective, pe care nimeni nu le punea vreodată în discuţie.

Llambi câştigase respectul Dictatorului, când izbutise să-i smulgă fostului ministru de Asediu, Zija G., acceptarea existenţei unui complot, de altfel binecunoscut, pentru a lichida întreaga conducere a Partidului şi a Statului, prin pogorârea, în colaborare cu KGB-ul şi NASA, a staţiei orbitale sovietice  Saljut 6 pe terenul Bllok-ului*, unde trăiau înalţii demnitari, familiile lor şi personalul auxiliar.

La ordinul lui Llambi, dar şi cu acceptul comisarului Puşcăriilor, Thodhorí K., torturile experimentale exercitate asupra principalului torţionar al organelor dictaturii erau filmate de la cap la coadă, ca apoi să poată fi folosite la diferite programe de antrenament ale forţelor de elită. Însuşi Llambi se credea că-şi petrece ceasuri la rând cercetând reacţiile proprii de-a lungul şedinţelor, forţa şi modularea urletelor, intervalurile între leşinuri şi defecări, voltajul electroşocului, densitatea vomelor, durata fibrilaţiei arteriale, dinamica convulsiilor, isteria cu care îi implora pe torţionari ca mai bine să-l lase să moară.

ARDIAN VEHBIU: Pluhuri më i shtrenjtë se libri

Im atë kish bibliotekë të pasur, të cilën e kish mbledhur vetë, vit pas viti, me libra të profesionit. Ca prej këtyre i kish lexuar, ca të tjerë e kishin lexuar; dhe më në fund, në një raft rrinin edhe librat që i kish shkruar vetë.

E megjithatë, kur dua të kujtoj atë bibliotekë, që mbulonte të paktën tre faqe muri, i pari titull që më vjen në mendje është Enciklopedia e Madhe Sovjetike (Большая советская энциклопедия), në botimin e dytë, të viteve 1950-1958.

Pesëdhjetë vëllime të rënda, të vëna në rresht e të veshura me uniformë blu të errët, si të ishin rekrutë të flotës; e të dalluar prej njëri-tjetrit jo nga  titulli,  por  nga  numri.  Pesëdhjetë  batalione  marinsash  cirilikë, tashmë në gjumë.

Kot  e  mban  këtë  enciklopedinë, i  thoshte  ime  më;  sa  zë  vend  dhe mbledh pluhur. Hidhe më mirë.

Por im atë nuk dëgjonte nga ai vesh; edhe pse vëllimet e enciklopedisë nuk e kam parë t’i prekte kurrë. Për të, ajo armatë fjalësh ishte trashëgim magjiplotë prej viteve kur kishte studiuar në Moskë; dhe pesëdhjetë vëllimet e ruajtura në bibliotekë vlenin si lingotat e arit, që kanë pasë mbajtur bankat në bodrume të fortifikuara, për të garantuar vlerën e monedhës.

Unë, nga ana ime, enciklopedisë ia mbaj mend mirë edhe ngjyrën edhe aromën karakteristike, por jo fjalët – sepse rusisht nuk dija. Madje, me kalimin e viteve, ato bedena të Murit të Madh Rus, që më ngriheshin mu në dhomën ku flija, erdhën dhe u shndërruan në kufitarë të një territori të keq, ku kisha refuzuar të shkelja.