Valeriu Matei: Gjumë ujku (Somn de lup)

 

Gjumë ujku

(Somn de lup)

 

Fle me tëmthin mbi ndehjen e borës

flakur në larg, përndjekur si ujk

dhe jam prej fisi që pat mbajtur ujkun në flamur

dhe jam prej fisi që flijon aedët

dhe me tëmthin prej ujku fle mbi ndehjen e borës.

 

Ujk vetmitar

            sundimtar në kodrën hijeshtruese

mes meje mërmërit dhimbja stërgjyshore

dhe plumbat e aq përndjekësve

            më ngulmojnë në gjoks

dhe në tingull briri, në tingull dhimsurak

më pushton bora që valëvitet nën hënë.

 

Shkretia, nata

            nata, shkretia

endet mes nesh, fis ujqërish

përhumbshëm, duke ndarë atin nga biri

duke mbuluar tryezën, kandilin, qivurin...

mure

mure të lartë nga ku s’ke si shqitesh...

 

Në ngarendjen e përndjekësve bora shkëndijon

mbaj në qafë byzylyk shkëlqimtar prej hëne

dhe ëndërroj gjinjtë e tu të bardhë, o grua,

unë ujku për fli

            ujku prej gjaku të dhënë presë

kur me tëmthin e plagosur

rrjedh gjak mbi ndehjen e borës.

Hiqmet Meçaj: Baladă pentru pantoful care n-a mers

 

Poet, prozator, eseist şi gânditor albanez, născut la 2 mai 1944, la Vlora (oraş pe malul albanez al Mării Ionice), autor al volumelor: „Pornirea”, „Zile de primăvară”, „Pământ neadormit” „La voi eu bat”, „Sinuciderea lumânărilor”, „Păpuşile pădurii”, „Memorie inventată”, „Spre Nicăieri”, „Puţintelul”. Hiqmet Meçaj este inclus în nenumărate antologii şi manuale şcolare şi aparţine curentului literar microlumism, întemeiat şi lansat de el. Trăieşte la Vlora.

 

Nu se ştie de ce buldogul şi-a băgat mutra în acel dulap mare, a prins în dinţi pantoful stâng, tocmai când acesta, împreună cu pantoful drept, se rugau, ca în fiecare zi, să poată ieşi afară, să fie purtaţi şi să calce pe străzile lumii, sub ploaie sau sub soare, asta n-ar avea nicio importanţă, numai să fi simţit bucuria mersului, fiindcă de ani de zile stăteau închişi, în întunericul acelui dulap. Buldogul însă, l-a prins doar pe unul dintre pantofi, pe cel stâng, l-a scos de acolo după ce şi-a înfipt dinţii mari în pielea frumoasă şi cusută cu fineţe, a ieşit în balcon şi, după ce a urzit câteva jocuri periculoase, muşcându-l şi aruncându-l, împingându-l cu labele şi cu mutra, pantoful stâng a simţit cum zboară în aer, cum face nişte sărituri riscante, care i s-au părut totuşi frumoase, a fost trântit de două-trei ori pe cimentul dur, a sărit şi s-a ascuns într-un mic tufiş.

Ardian-Christian Kyçyku: Me vete / Scriind singur

 

[Prozë e thyer]

Tim eti, Kopi Kyçykut

(1943-2024)

 

Shtëpiza për qirinj – po ai vit

Kur më qëndruan pranë

vetëm Zoti dhe muzika

 

Udhëtimi i tim eti

Zgjati sa kalimi

I një qiriri

Nga tryeza për „të gjallë”

Tek tryeza e „të fjeturve”.

 

Pët disa grima u enda symbyllur

Me qiririn në dorë, si lutje,

mes dy botësh.

Zgjidhe vetë ku dëshiron të digjesh, i thashë pa zë

 

M'u kujtua këshilla e shitësit plak të qirinjve:

Mos ndizni qirinj të mëdhenj pranë të vegjëlve, zotni, ju lutem,

Se i djegin në brinjë dhe i përkulin,

i gjunjëzojnë... para se ta përmbushin flijimin...

dhe ua çojnë dëm dritën e papërdorur

 

Më erdhi rëndë të dilja:

Nuk qan burri në këtë moshë.

Kopi Kyçyku: Vetëm pjesërisht

 (Tregim)

Nuk kish ditë më të lumtur për Mazllumin, (që njihej nga të gjithë me nofkën “Kuton”, ngaqë, pas dy fjalësh, të tretën shqiptonte foljen “kupton”, së cilës ia hante sistematikisht “p”-në), se sa kur vinte ndonjë direktivë nga Lart. Le pastaj kur kjo kish lidhje me rreptësimin e masave për fuqizimin e diktaturës së proletariatit. Këtë e kishte pikën më të dobët, sepse edhe vetë kishte dalë drejtpërdrejt prej gjirit të klasës puntore: nga brigadier ndërtimi, kishte hipur majë karrikes së sekretarit të partisë të rrethit për propagandën.

E, pra, një ditë e tillë ishte edhe ajo e premte qershori, paçka që me shi të rrëmbyeshëm e të pandalshëm. “Qielli le të vrenjtet sa të dojë, mua më qesh e më gufon zemra! Të rrojë partia!” i tha Mazllumi sekretarit të parë, kur ky e vuri në dijeni për një udhëzim të sapombërritur të Qëndrës për thellimin e luftës së klasave, jo vetëm në gji të popullit, por edhe në vetë radhët e partisë. Dhe vërtet: komunistët duhej të ishin, edhe këtë herë, si gjithmonë, të parët në sakrifica, ta fillonin nga vetja.

Ioan-Aurel Pop*: Pleqtë e rrezikshëm

Më shumë se dy shekuj të shkuar, kur po zhvillonte Fushatën në Egjipt, Napoleoni (atëhere ishte vetëm gjenerali Bonaparte) vendosi që përballë mamlukëve, në atë situatë të vështirë, të zbatonte një taktikë mbrojtëse të tipit rrethor, duke i vënë vlerat në mes dhe ushtarakët francezë të rreshtuar përgjatë rrethit. Thuhet se atëhere Perandori i ardhshëm dha një urdhër të mbamendshëm, i cili nuk tingëlloi aspak mirë: “Gomerët dhe dijetarët në mes!”, çka donte të thoshte që të mbroheshin këto dy qënie të gjalla, duke i mbajtur sa më larg rrezikut. Dijetarët ishin barazuar me gomerët vetëm nga këndvështrimi i dobisë. T’i lemë shakatë: gomerët ishin shumë të vlefshëm, sepse ishin transportuesit më të mirë, ndërsa dijetarët ishin të domosdoshëm për deshifrimin e thesareve historike të Egjiptit, përfshi shkrimet hieroglifike.

Të dyja qëniet e mësipërme e kryen detyrën, çka bëri që Parisi të përvehtësonte obeliskët egjiptianë, që u transportuan me mundim, ndërsa njerëzimit iu kumtuan mesazhe të qarta për qytetërimin greko-romak, ku i ka rrënjët edhe qytetërimi ynë bashkëkohor. Disa kanë menduar sot, në këtë gjendje të vështirë, por jo nga këndvështrimi i Napoleonit, t’i mbrojnë edhe pleqtë si gomerët e dijetarët dikur.

Kjo pandemi është një fatkeqësi, siç nuk ka ndodhur prej nja 80-90 vjetësh (pra, prej tre brezash).

Planeti, qysh nga Lufta e Dytë Botërore, ka pasur, - kryesisht Evropa, Amerika, Azia, Australia, - shumë dhjetëvjetsha të qetë, të begatë, madje heraherës edhe të lumtur. Kriza e shkaktuar nga kjo sëmundje dhe vdekjet e shumta, ka zgjuar tek njerëzit luftën e ashpër për ekzistencë. Mënyra e të menduarit “politikisht në rregull”, - e kritikuar me të drejtë në disa aspekte, - është zëvendësuar me një mendim pragmatik të llojit “shpëton ai që mund”. Kjo natyrisht nuk thuhet haptaz.

Kopi Kycyku: Prit!

(Duke marrë shkas nga leximi i Lutjeve dhe i Librave të Shënjtë)

Të kam thirrur me dëshpërim, o Zot, me drithma, duke vajtuar,
Kam dëgjuar zërin Tënd të ëmbël që gjithkënd magjeps, mahnit,
T’u luta të më japësh dritë, udhën e drejtë për të më treguar,
Me mirësinë e pamatë më the veç kaq: “O biri im i dashur, PRIT!”

Më mësove të vij tek Ti, të kërkoja dhe do më jepje, vetëm të besoja,
Premtove se do të më ndihmosh kudo që të jem, edhe në infinit,
Por ndjehesha i humbur dhe të thërrisja prapë, papushim vajtoja,
Ti më përgjigjeshe butë me durim: “O biri im i dashur: PRIT!”

Kopi Kyçyku: Me numurin 1 të shkencës shqiptare

Kur lexoi pa syze fjalën prekëse dhe plot brumë për 85-vjetorin e Dritëro Agollit, në konferencën e zhvilluar këto ditë në Akademinë e Shkencave, personi numur 1 i këtij institucioni, akademiku Muzafer Korkuti, tregoi vitalitet për moshën që ka. Ky burrë, megjithse është marrë me arkeologjinë, me lashtësinë, pra me gjërat “e vjetra”, përherë ka qenë në kërkim të së resë, të përparimtares, i hapur ndaj zhvillimeve shkencore në shkallë botërore. Të tillë e kam njohur nga afër dhe, si të gjithë, e kam çmuar gjatë mbi një dekade që kam pasur nderin të punoj në Akademi.

I lindur në Fterrë më 1936, përfundoi studimet e larta në Universitetin Shtetëror të Tiranës dhe u specializua si arkeolog në fushën e parahistorisë. Për mbi dyzet vjet ai ka drejtuar gërmime në mbi 15 qendra para dhe protohistorike. Krahas veprave “Parailirët, ilirët, arbërit: histori e shkurtër”, “Qytetërimi neolitik dhe eneolitik në Shqipëri” dhe vepra të tjera, Muzafer Korkuti ka botuar dhjetra artikuj në revista shkencore brenda dhe jashtë vendit, është bashkautor i teksteve universitare “Arkeologjia”, “Historia e popullit shqiptar”, “Les illyriens” dhe ka qenë mësimdhënës në universitetet e Tiranës e të Prishtinës e i ftuar në Paris (Francë), në Hajdelberg e Munster (Gjermani), në Romë, Pizë, Bari e Bolonjë (Itali), Çinçinati (SHBA) etj. Korkuti ka marrë pjesë me kumtesa e referate shkencore në shumë simpoziume dhe kongrese ndërkombëtare. Për një kohë të gjatë ka mbajtur postin e drejtorit të Institutit të Arkeologjisë e të kryeredaktorit të revistës “Iliria” dhe është anëtar korrespondent i Institutit Arkeologjik Gjerman. Qysh nga viti 2013, është zgjedhur kryetar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Por më fort se numuri i veprave të botuara, bie në sy paleta mjaft e gjerë e erudicionit të tij. Mendimi shkencor i Korkutit praktikisht përbën një enciklopedi njohurish në një hap me përparimet e shënuara në shkencat që kanë objekt lashtësinë.

Kopi Kyçyku: Lirizmi i ngrohtë i shqipes (Përsiatje mbi një vepër pa të dytë në llojin e vet)

Jemi mësuar që gjininë lirike ta shohim të mishëruar në vepra letrare, në të cilat janë shpalosur drejtpërdrejt, - ndryshe nga gjinia epike, - mendimet, idetë dhe ndjenjat e autorit përmes un-it lirik. Në gjininë lirike mbizotëron përfytyrimi dhe përjetimi artistik, çka pasqyrohen me teknika aluduese dhe bashkëshoqëruese duke ngjizur një univers me fuqi të madhe sugjestionuese për lexuesin. Kemi të bëjmë me një diskurs subjektiv, vetjak, që botën e brendshme e shpreh me ndihmën e figurave stilistike dhe simboleve. Zakonisht diskursi në fjalë paraqitet në vetën e parë, por nuk përjashtohet as veta e dytë. Vepra lirike mund të jetë e kultivuar (ka autor të njohur, mbart karakter origjinal) ose popullore (me karakter anonim, kolektiv, gojor).

“Revelația” lui Kujtim M. Shala în limba română

Kujtim M. Shala (Kuitím M. Șála, n. 1974) este poet şi cercetător al literaturii, profesor al esteticii, al retoricii şi al formelor literare la Universitatea din Priştina. Este cel mai prolific autor al generaţiei tinerilor savanți albanezi, cu o prezență editorială dominantă de mai bine de un deceniu. A publicat peste treizeci de opere literare şi științifice. În poezie se distinge prin sensibilitate şi prin formele căutate cu devotament, urmând exemplul poeziei moderne, iar cercetările sale sunt sistematice şi se întind de la autori şi opere, până la fenomenele literaturii albaneze, respectiv estetice-literare universale. Este laureatul a numeroase premii literare, inclusiv Premiul Naţional “Azem Shkreli” pentru cea mai bună carte în toate genurile. 

Kujtim M. Shala: R e v e l a ț i a, Poezii

Traducere din limba albaneză: Kopi Kyçyku

Editura Librarium Haemus, Colecția @firmo

ISBN: 978-606-8093-94-9

Coperta: KÜdesign

Tipărit la București, 2016

Fragment-e

REGINĂ (Mbretneshë)

Regină

Niciodată atinsă de mâinile negricioase

Pleoapele lăsate grav

State şi puteri – părul tău

Iar sânul ascuţit

Cad

Acolo unde începi să iubeşti

Se termină apele calme

Creşte focul

Acolo unde începe supărarea ta

Se răstoarnă cerul alb

Globul mormânt devine

Cu beznă sus şi sub pământ amestecat

Regină

De câte ori cred că mă priveşti

Toate vulcanele sunt ale mele

Şi tu Regină-mi ești

Mai iarnă decât iarna

În mine

Sub stăpânirea ta

Se nasc şi cad în pământ

Oamenii gliei mele

Iar toate drumurile se sfârşesc la piciorul tău

Cu puţin cer căzut

Regină

Pentru un mormânt cu puţin cer amestecat

Trăiesc

Acolo unde calcă piciorul tău

Şi ochiul tău ţinteşte

Toate celelalte sunt praf

Şi diferite nu devin niciodată

Cu umbra ta de le măsori

Martin Camaj: Cum a ieşit numele din piatră (Si doli emni prej guri)

Cei ce seceră iarba şi coase scurte printre luminişurile pline de pietre ale Cukalului, sunt oameni tăcuţi şi doar la prima vedere liniştiţi: durerea le roade oasele noaptea şi picură peste muşchii şi membrele lor dis-de-dimineaţă, când dau întâia oară cu fierul pe iarbă. Sub armura de lână se ascunde teama şarpelui ce aşteaptă înfrigurat sunetul secerei trecând prin trifoi.

Culegătorii de iarbă dorm în văpaia zilei sprijiniţi de trunchiul stejarului, la umbră, şi visează cu ochii deschişi.

Cel mai tânăr i-a trezit din somn şi le-a arătat ce găsise, ceva cioplit, un nod mare în culoarea măduvei, măduvă a munţilor şi deasupra ei: şarpele împletit – toate transformate în piatră. Bine – au zis ei – noi ştim de mult că blestemul Orelor Munţilor poate preschimba totul în stâncă, chiar şi pe păstor cu oile în faţă, dar chestiune este: oare cum a ajuns broasca până aici, atât de sus?

Unul dintre ei a explicat zâmbind:

„Eu am otravă-n sânge, deoarece şarpele m-a prins de trei ori, şi din această cauză eu ştiu ceva mai multe decât voi. Broasca – adăugă el – l-a adus pe şarpe până aici, pe spinare. Priviţi-i, sunt împietriţi ca şi cum n-ar fi două fiinţe, ci una singură. Aşa cum sunt iapa mea, Drane, şi eu călărind-o”.

Pe urmă, vorbitorul şi-a scos cuţitul şi, cu vârful acestuia, l-a scos pe şarpe din spinarea broascăi. În locul şarpelui, pe carcasă a rămas o zgârietură, ca o linie ce împarte globul în două.

Drane au numit-o ei în unanimitate pe broasca cea împietrită şi fără-de-şarpe.

Kopi Kyçyku: Nuk mësoi si vdiset – Mihai Eminesku / N-a învăţat cum se moare – Mihai Eminescu

Kanë kaluar mbi pesë dhjetëvjetsha nga takimi im me veprën e Emineskut dhe mund të pohoj që mësimi i gjuhës rumune është për mua e lidhur pashkëputshëm me poezinë e këtij rumuni të përjetshëm që mishëron në tekst dhe në fat letrar disa nga veçoritë pa të dytë të genit (dhe gjeniut) rumun.

Poet i ri ende i pabotuar, i dhënë pas letërsisë, duke përkthyer nga italishtja dhe rusishtja për pasurimin e vet shpirtëror, por i dërguar për të studiuar për gjeologji, nuk besoja se do të përktheja ndonjëherë kryevepra emineskiane në gjuhën shqipe dhe as që do të hulumtoja me përkushtim strukturën poetike të Emineskut, nganjëherë në vetvete, herë të tjera të krahasuar me veprat e disa vëllezërve në poetikë dhe ndjesi ballkanase (si Hristo Botev e Lasgush Poradeci). Nuk mund të them se ardhja ime në Rumaninë e viteve ’60 të shekullit të kaluar përfaqësonte një mërgim në kuptimin klasik të fjalës, por, fatmirësisht, përmbante të gjitha hollësistë dhe ndjeshmëritë vetjake, që të ktheja sytë edhe më me vendosmëri drejt letërsisë.

Ernest Koliqi: Apa din fântână (Uji i pusit) - Prosa

Prozator, poet, dramaturg, eseist, editor şi profesor de literatură (Shkodra, 1903-Roma, 1975). A studiat literatura la Padova, în Italia. Autor al volumelor: “Umbra munţilor”, “Negustor de steaguri” "Chemarea lui Skanderbeg", "Urma anotimpurilor", "Simfonia vulturilor", "Gustul pâinii dospite", "Oglinzile lui Narcis", "Leagănul de aur", "Lună însângerată" etc. A înfiinţat în Italia importante centre universitare de studii ale civilizaţiei albaneze, precum şi reviste de literatură, cultură şi spiritualitate.

Iubit-am basmul lui Narcis cu tot elanul sângelui meu primăvăratic. Şi pretutindeni şi mereu am căutat oglinzi în care să mă oglindesc.

Narcis m-am botezat în zilele primelor mele tinereţi, fără a presimţi pe atunci câtă tristeţe-mi va cauza mai târziu acest nume de floare. Dar oare nu sunt proaspete şi jocurile copilăriei, sănătoase şi neprihănite? Pe urmă, când înaintăm în vârstă, oare nu repetăm aceleaşi jocuri în gând, adică în realitate? Şi atunci ele nu mai sunt proaspete şi curate ca odinioară, ci tulburi şi tulburătoare, slăbitoare ale trupului şi-ale sufletului.

Din fragedă copilărie, iubit-am apele, fie ele curgătoare, fie nemişcate, valurile strălucitoare, suprafeţele acvatice cristaline, atât de atrăgătoare pentru Narcis cel visător.

Micro-antologii

Ion MINULESCU
(1881-1944)

Romanca e kyçit
(Romanţa cheii)

Kyçin që ma fale mbrëmë -

Kyçin e derës së gjerë -

S'di si e humba po mbrëmë!...

Por çdo kyç humbet një herë!

Kyçi që më fale mbrëmë

Më ra nga kulla e lartë

Nëpër shkallë, si një gjëmë

Ma fiku dritën e qartë.

Kyçin që e humba mbrëmë

E kërkova, e kërkova;

Por në shkallë

Ishte natë dhe gjë s'dallova -

Natë si nën kupolën e rrallë

Të harkuar të manastirit,

Kur u shuan në ikona

Qirinjtë prej dyllit - të dlirit.

Dhe mbeta në kullën gotike-

Në kullën me tri stema:

Të dashurisë,

Të Shpresës,

Dhe të Besimit të ardhshëm...

Të pleqërisë.

Dhe mbeta në kullën gotike

Zot mbi perandoritë e pafundme

Të së zezës kaotike.

Dhe kaluan qysh mbrëmë çaste,

Dhe kaluan qysh mbrëmë orë,

Dhe krahët e agimeve

Fluturuan mbi mua gaztorë,

Ashtu si çastet e jetuara

Mbi bardhësinë e parmakëve zanorë.

Dhe zbrita nëpër shkallë...

Por në këmbëshkallën e fundme

Çelsin që më dhe mbrëmë

E gjeta të shndrruar- gjë e rrallë-

Në një kupë të bardhë, plot

Me verë të gjelbër prej luleje, si lot.

Dhe mbi këmbëshkallën e fundme

U përgjunja

Dhe lotova -

Sepse në këmbëshkallën e fundit,

Si në një libër të mënçur, që flet,

Në fundin e kupës lexova

Mbytjen që më pret!...

Luan STAROVA
(n. 1941)

Când ne era greu în viață
(Kur e kishim rëndë në jetë)

Gëzimei

Când venea ziua neagră-n viață

Când soarta pe drum ne-a țintuit

Când în tăcere vorbeam

Când noul val din depărtări se simțea

Când umbra spaimei ne urmărea

Tu aveai un răspuns.

Începeai să croșetezi o dantelă mare

Pentru masa solemnă a vieții

Știind că nu-ți mai aparține

Dantela devenea manuscrisul vremii noastre

Pentru tot ce zilele trecute ne răpeau

În fața fiecărei curbe ce ducea la prăpastie

Tu prin dantelă poduri de speranță descopereai.

Și când dantela s-a terminat

Cu clipele vremelniciei interzise

Dantela – manuscris al destinului nostru

Dantela – labirint cu ieșire

În visele tale neliniștite

Leagăn al odraslei tale pierdute

Și tot ce-ți rămăsese în viață

Dantela – umbra vieții trecând.

Și când aveai s-o întinzi pe masă

La a cărei serbare mereu cineva

Veșnic avea să lipsească

Chipul tău era acoperit de un zâmbet invizibil

Și pe frunte ți se mișca un nou rid.

Flutura AÇKA

Copilăria
(Fëmijëria)

S-au umplut cu apă de ploaie

şoşonii goi ai copilăriei

uitaţi undeva-ntr-un colţ

al memoriei mele plângăreţe

de supărare că nu i-am scos

de mânii uitate

de alergatul de a nu mai fi copil.



Horia GÂRBEA
(l. 1962)

Dita e punës
(Ziua de lucru)

në mëngjes nga ora katër pa ngrënë

mblidhte princi-poet plehrambledhësit

dhe i pyeste

bre juve thoni se njeriu është dritë

po usta

thoshin ata është

mirë - kërcëllonte princi-poet

më shumë në mllef se në poezinë e vet

mirë marrsh në punë

dhe iknin dhe fshinin ç'të bënin

nga ora tetë thërriste ministrat

këshilltarët besnikë e të pabesë

dhe i pyeste

bre ju e dini ç'ka thënë bodleri

haberin s'e kishin

ka thënë se me ju a në një vend të shkretë

është e njëjta gjë për mua

disa fyheshin thoshin

ta kapnin atë bodlerin

e ta shtronin për therrje të shihnin

por ai ua priste mjaft me llafe

ju thoni se njeriu është dritë

po si jo

qeshnin të gjithë bashkë me barqet

si të mos jetë

i përzente që atje dhe mërzitej

sillte ndonjë këngëtar

i jepte ca kacidhe e urdhëronte

merrja asaj me derrin mistrec

atë me gjuetinë time

pastaj në mbrëmje mblidhte

zonjat e oborrit ca

kurva të paturpshme dhe i pyeste si në polici

ju e dini ç'ka thënë bodleri

ha-ha që nga ta dinë ka thënë se jeni ca kufoma

të shpërbëra

do të enden krimbat mbi ju

pastaj do të bëheni qeliza

pastaj molekula

ehej qeshte ndonjëra

kështu do të ndodhë gjer të bëhem unë kalbësirë

eja ti këtu të shohësh

sa kacidhe vlej dhe në s'të pëlqeftë

të më quash edhe mua molekulë

mjaft me qerratallëqe

kërcente princi-poet

ju thoni se njeriu është dritë

dhe tërë lavirat princërore

thoshin se po është

kurse ai nuk dinte kë të pyeste më

shkonte natën në shpellë

tek një dijetar dhe e nxirrte jashtë për mjekre

se flinte edhe ai si njerëzit dhe e pyeste

nëse dinte ç'pat thënë bodleri

s'e di bir

unë s'e di cili ka qënë ai

kurse princi-poet tërbohej

dhe e kapte për fyti

lëri këto thuaj vetëm kaq

është njeriu dritë

plaku puliste sytë

dhe tirrte zërin në terr

të them të drejtën bir

ca thonë po

ca thonë jo

Ardita JATRU
(n. 1972)

Veni o zi
(Erdhi një ditë)

Veni o zi

Și veni o zi atunci

de ne-au zis-o pe cea mai mare minciună

am mâncat-o cu pâine

şi adormit-am flamânzi.

Am creat şi-un zeu

Iar mama mea dona sânge

trei sute de grame lunar pentru trei mii de leka

şi sărutul ei mirosea a plumb dimineaţa

cu laptele-n geantă.

Tânăra mea mamă, anemică, părea bătrână

tata-n închisoare

fraţii mei, crescuţi prematur.

Apoi veni o altă zi

zeul ni l-am călcat în picioare plini de ură.

Poeţii de curte şi-au ars poeziile.

Apoi am plecat, nevăzând încotro

printre răspântii uimiţi.

Noi, săracii lumii.

Și veni ziua de azi

răsări aceeaşi seminţă veche

deveni copac

deveni pom cu rădăcini puternice.

Dintr-un punct al pământului

urmăresc calea întoarcerii prin cer.

Cu avioane de hârtie îi trimit salutări mamei.



Jamarbër MARKO
(1951-2010)

În camera mea la masa mică
(Në dhomën time tek tavolina e vogël)

Iarăşi aceşti trandafiri

Și iarăşi aceşti trandafiri

Straniu de miraculoşi şi indiferenţi

Precum zilele şi-ntâmplările

Precum oamenii mari şi cerşetorii

Cu mândria gloria şi plictisul

Iarăşi aceşti trandafiri

Și iarăşi aceşti trandafiri

Iarăşi ca întotdeauna

Precum oamenii şi gloriile

Ceea ce n-o poate exprima

Cel ce voieşte totul

Și are totul în sine pentru scurtă vreme

Zgjodhi e shqipëroi Kopi Kyçyku ©

Selecţie şi traducere: A.-Ch. Kuciuk ©

Revista “Poeteka”, një antologji mbarëkulturore

Nga Kopi Kyçyku

Krijuesit e penës, penelit dhe pentagramit, zakonisht nuk janë të zot të merren me punë organizative, apo, siç thuhet shpesh e më shpesh sot, me veprimtari menaxheriale. Në këtë pikë bën përjashtim poeti, prozatori, eseisti dhe botuesi i mirënjohur Arian Leka. Festivali i përvitshëm “Poeteka”, që zhvillohet nën drejtimin e tij, me pjesëmarrje të gjerë ndërkombëtare, çmohet lart për përmbajtjen e thellë dhe larminë, dy veçori këto që spikatin gjithnjë e më dukshëm.

Revista “Poeteka”, që mbushi një dekadë jetë qysh nga numri i parë, është “bija” e Festivalit të sipërpërmendur. “Ati” biologjik e shpirtëror i saj është pò Arian Leka. Jam duke shfletuar numrin më të freskët (36/2015). Freskia konceptuese bie në sy që në mbulesë dhe vazhdon të fryjë si fllad i shëndetshëm në të 192 faqet, përmes rubrikave të tërheqëse: Letërsi shqipe, Letërsi e huaj, Esse, Përballë tekstit, Studime – albanologji, In Memoriam, Ad Honorem. Për nga frymëmarrja tematike kjo revistë mund të cilësohet pa frikë antologji mbarëkulturore.

Kopi Kyçyku: Vargje

Mbi supe

Mbi supe mbart një zog, që flatrat rreh,

Nga fjalët më jan' bërë buzët gjak,

Si vdekja, dashuria kosën mpreh

Mbi ndjenjat që i vret, ose merr hak.

Vdekje e përkryer...

Edhe në qofsh prej guri, granit apo beton,

Kalon koha ngadalë, shkujdesur, me durim,

Me dhëmbët aq të mprehtë sikur të ledhaton,

Gjersa të shndrron në rërë prej plazhi plot shkëlqim.

Të vraka edhe drita, të vraka edhe terri,

Të vraka helmi, gazi, trishtimi dhe mërzia,

Të vraka thjesht vështrimi, dhe puthja erë ferri,

Por vdekja e përkryer vjen veç nga dashuria.

Si nuk e shihja, vallë?

Çuditem me vetveten: si nuk e shihja, vallë,

Si dimri vjen rënduar, me hënë të venitur,

Njëlloj si ai plaku me dhembje në dhëmballë,

Dentistin me rënkime te pragu duke pritur?

Habitem me vetveten: si nuk e kisha parë

Si dimri vjen mendueshëm, me pamjen e trishtuar

Të djalit çehrezbehur, përlotur, zemërvrarë

Nga ndjenja e kulluar, e thellë, por e dështuar?

Po grindem me vetveten: si nuk e kisha parë,

Si dimri vjen në pyje, me gjethe kalbur bore,

Që një drenushë e ndrojtur, në ar e argjend larë,

U merr erë tek dridhet si vetë gjethet prore?

Në sqep i mbiu...

(Në frymë popullore)

Kur u kthye me ushqim për të vegjlit zogu - at, i ziu,

Folenë e gjeti bosh, pa zogj, të shkretë, pa jetë,

Kërkoi por nuk i gjeti, iu thinjën pendët krejt,

Dhe fara, më në fund, në sqep atij i mbiu.

Tingujt e dëborës

(Kujtim i trishtë)

Në parvaz të dritares

dhe në pragun e jetës,

tingujt e dëborës

këtu, në vendlindje

më jehojnë në vesh

prej shumë vitesh.

Hije të shtënash pushke,

të mbetura diku,

si era e ngrirë

në degët e janarit -

akull në vena.

Në zemrën e ëndrrës së bardhë

një tingull prej vitesh nxihet.

Arsenie Boca: Filxhani i çajit (Ceașca de ceai)

Parabola e Arsen Bokës: Rrëfenja më e njohur e priftit Arsen Boka synon t’ua zbutë dhembjet atyre që vuajnë. Shembulli i filxhanit të çajit, treguar prej atit të shenjtë nga Prislopi, i mëson njerëzit çfarë mund të bëjnë “në rast se jeta u duket e rëndë dhe goditen, rrihen e shtyhen pothuajse pa mëshirë; kur bota duket sikur rrotullohet pa kontroll dhe kur e ndjejnë se gjenden në një vuajtje të tmerrshme”. Ati Arsen Boka (1910-1989) është cilësuar si një nga priftërinjtë më të mëdhenj të rumunëve. Ai ka lënë një trashëgim shpirtëror mbresëlënës. Një nga rrëfenjat më të bukura shpirtërore, që ka lënë ish prifti i përndjekur nga regjimi komunist, është ajo e filxhanit të çajit, një shembull që synon t’ua lehtësojë dhembjet fatkeqëve. Ja si e ka treguar vetë ati Arsen Boka:

“Një familje shkoi në eskursion në Angli për të blerë diçka të bukur në një shitore sendesh antike, me rastin e kremtimit të 25-vjetorit të martesës. Si burrit, ashtu edhe gruas së tij u pëlqenin objektet prej argjili, prej qeramike dhe në veçanti filxhanët e çajit. Sytë u vajtën në një filxhan të pazakontë dhe pyetën: “A mund ta shohim atë filxhan? Nuk kemi parë asnjëherë gjë kaq të bukur!”. Teksa një zonjë po ua jepte atë që kërkuan, filxhani i çajit zuri të fliste: - Ju nuk mund të më kuptoni. Në fillim nuk kam qenë filxhan çaji. Dikur kam qenë thjesht një topth argjili të kuq.Imzot më mori dhe më rrotulloi, më rrahu fort, më tundi disa herë rresht, ndërsa unë bërtita: “Mos bëj kështu! Nuk më pëlqen! Më ler të qetë!”, por Ai vuri buzën në gaz dhe tha butësisht: “Prit edhe pak!”. Sakaq, ah! Më vuri mbi një rrotë dhe më vërtiti, më vërtiti, më vërtiti. “Ndal! Po më merren mendtë! Do të ndjehem keq!” klitha. Por Imzot vetëm tundi kokën dhe foli i qetë: “Prit edhe pak!””. Më rrotulloi, më lëklundi dhe më modeloi derisa mora trajtën që dëshironte dhe fil paskëtaj më futi në kuptor. Kurrë nuk kam ndjerë aq shumë nxehtësi! Bërtita, trokita dhe u përplasa pas derës... “Ndihmë! Nxirrmë që këtu!”. Pata mundësi Ta shihja përmes një vrime dhe T’ia lexoja buzët teksa tundte kokën sa majtas-djathtas: “Prit dhe pak!”. Kur pandeha që nuk do të duroja dot më as edhe një minutë, dera u hap. Me kujdes më nxori jashtë dhe më vuri në raft... fillova të freskohem. Oh, po ndjehesha aq mirë! “Ja, kështu është shumë më mirë” mendova. Por, pasi u freskova, më mori, më fshiu dhe më ngjyrosi krejt... erërat ishin të tmerrshme. Kujtova se po mbytesha. “Oh, të lutem, jepi fund!” klitha. Ai tundi sërish kryet dhe tha: “Prit edhe pak!”. Fill paskëtaj më futi edhe një herë në kuptor. Por tani aty nuk ishte si herën e parë. Nxehtësia ishte e dyfishtë dhe ndjeva se vërtet po më zihej fryma. Iu përgjërova. Këmbëngula. Ulëriva. Qava... m’u mbush mendja se s’kisha më shpëtim! Isha gati të dorëzohesha. Pikërisht atëhere dera u çel, Ai më nxori jashtë dhe përsëri më vuri në raft, ku u ftoha dhe prita e prita duke u vetëpyetur: “Çfarë ka ndërmend të bëjë më tej?”. Pas një ore më zgjati një pasqyrë e më foli: “Tani shikoje veten!” Bëra si më tha. „Ky nuk jam unë: nuk mund të jem... Është i bukur. Qenkam i bukur”! Ai më foli me ëmbëlsi: “Dua të mos harrosh se e di që të dhembi kur të vërtita, të tunda, të godita, të rrotullova, por, nëqoftëse do të mbeteshe fillikat, do të thaheshe. E di që t’u morën mendtë kur të vërtita në rrotë, por, po të ndalesha, do të bëheshe copa-copa, do të thërrmoheshe. E di që të dhembi, ndjeve nxehtësi tepër të madhe dhe të papëlqyeshme në kuptor, por duhej të të vendosja atje, se ndryshe do të plasariteshe. E di që erërat nuk të bënë mirë kur të fshiva dhe të ngjyrosa krejt, por, nëqëftëse nuk do të veproja kështu, nuk do të kaliteshe kurrë me të vërtetë. Nuk do të ndriçoje në jetë. Po të mos të futja për të dytën herë në kuptor, nuk do të mbijetoje për një kohë të gjatë, se përforcimi nuk do të mbante. Tani je një produkt i përfunduar. Je ai që kam pasur në mendje qysh kur fillova të punoj me ty”. Morali i rrëfenjës është ky, na mëson prifti Arsen Boka: „Perëndia di ç’bën me secilin nga ne. AI është Shtëmbari, ndërsa ne jemi argjili i Tij. Ai do të na modelojë, do të na ngjizë dhe do të na verë përballë trysnive të nevojshme, që të jenë punë të përkryera, të cilat të përmbushin vullnetin e Tij të mirë, të pëlqyeshëm dhe të shenjtë. Nëqoftëse jeta duket e vështirë dhe goditesh, rrihesh e shtyhesh pothujase pa mëshirë; kur bota të duket sikur rrotullohet pa kontroll; kur ndjen se po përjeton një vuajtje të tmerrshme; kur jeta të duket e padurueshme, bëj një çaj dhe pije me filxhanin më të hijshëm, ulu dhe mendo për ato që lexove këtu, pastaj kuvendo pak me Shtëmbarin”.