Evalda Paci: Mbi disa emra dhe mite të letërsisë shqipe

Arian Leka: Konsensus dhe polemikë për emrat dhe mitet e letërsisë shqiptare, Akademia e Studimeve Albanologjike, Tiranë, 2022.

Në përmbledhjen me titull Konsensus dhe polemikë për emrat dhe mitet e letërsisë shqiptare, të studiuesit Arian Leka do të gjinden të reflektuara sprova hulumtimi mbi një sërë çështjesh që cekin studimet mbi letërsinë shqipe dhe traditat studimore përkatëse, ashtu dhe studime të thelluara mbi autorë të veçantë, njohja e të cilëve nuk ka ardhur në kohën dhe qasjet e duhura, për arsye rrethanash dhe zhvillimesh tipike për artin e letërsinë në vendin tonë. Evidentimi dhe kontekstualizimi përkatës orientohet më së miri nga ndarjet kryesore tematike që autori nënvizon në pasqyrën përkatëse, pikërisht me titujt Mitologji; Klasikë; Realizëm socialist; Bashkëkohësi e që bën të mundur të krijohet një ide paraprake mbi njësitë që e përbëjnë përmbledhjen në fjalë. Përbashkimi i mësipërm i konceptuar në pikëpamje tematike dhe autoriale nuk cenon hapësirën e leximit të mëvetësishëm të krerëve të kësaj përmbledhjeje, në të cilën do të mund të gjurmohet një lëndë e pasur në burime bibliografike, në zëra të përveçëm, në kontribute që kanë ndikuar në krijimin e parahistorikut të trajtesave në fjalë, por dhe në argumente që grishin kureshtjen për mënyrën e shtjellimit të tyre nga ana e autorit të përmbledhjes.

E iniciuar me një trajtesë që ka si premisë studime të mirëfillta mbi mitet, toposet dhe receptimin e tyre në mendimin filozofik botëror, kjo përmbledhje do të ketë në përbërje të vet dhe trajtesa që të tilla çështje do t’i reflektojë të pasqyruara në shkrimtarinë e autorëve të veçantë të letërsisë sonë, madje, të autorëve që për dekada të tëra nuk u përmendën as me titujt e veprave, pavarësisht se njiheshin fort mirë nga shkrimtarë dhe kritikë të letërsisë. Mitologjia dhe mitet ndërkohë rivijnë në një sprovë hyrëse që bën të mundur të rikalojmë në kujtesë dhe reflektime një sërë autorësh që zbërthyen elemente të rrëfenjave më në zë të një tërësie konceptesh me të cilat mund të rindertohet sot e kësaj dite një filozofi e botës mitologjike, e konkretizuar në trashëgiminë e çmuar të botës antike greke.^[1]

Iulia Enkelana: Dacă există o voce (fragment)

Și singurătatea mea ca o rocă urâtă

Se va sparge într-o mie de diamante –

Dar eu nu mai știu cum să cer trăsnetul.

 

(…) Fericirea e solidă, ca o piatră prețioasă neprelucrată care te rănește cu colțurile ei ascuțite, dacă încerci s-o distrugi. Sângerezi îndelungat – fie că e vorba de fericirea ta, fie că e vorba de a altuia –, dar, din nefericire, nu e imposibil de distrus. O piatră superbă, care uneori, când își face apariția, te țintește direct în frunte și te lasă o vreme paralizat.

Îți zic asta pentru că mulți, din contră, susțin că fericirea trece cât ai clipi, ca și cum ar fi un praf care se împrăștie în aer și dispare. Ca și cum fericirea ar fi inofensivă.

                                       

Dragă Tu, nu mă semnez niciodată, pentru că tu n-ai nevoie de o dovadă a faptului că da, într-adevăr, eu îți scriu. (Și dacă ți-ar scrie altcineva, tot n-ai rămâne fără o lectură strălucită sau stângace înainte de somn.)

Îmi place lejeritatea ta. Și profunzimea de care dai dovadă. Totuși, uneori mi-e așa de greu să-mi imaginez răspunsurile tale.

Vreau să zic, să-ți înțeleg scrisul.

(Uneori mă gândesc că ai trecut de la un alt alfabet la cel latin și că, atunci când obosești, nu e ușor să descifrez ce-mi scrii. Limba în care ne scriem nu e limba ta nativă și, câteodată, tot când ești obosit, te exprimi ciudat; traduci mot à mot din limba în care te-ai născut și tot ce spui sună în același timp sincer și lipsit de naturalețe.)

Kopi Kyçyku: Lirizmi i ngrohtë i shqipes (Përsiatje mbi një vepër pa të dytë në llojin e vet)

Jemi mësuar që gjininë lirike ta shohim të mishëruar në vepra letrare, në të cilat janë shpalosur drejtpërdrejt, - ndryshe nga gjinia epike, - mendimet, idetë dhe ndjenjat e autorit përmes un-it lirik. Në gjininë lirike mbizotëron përfytyrimi dhe përjetimi artistik, çka pasqyrohen me teknika aluduese dhe bashkëshoqëruese duke ngjizur një univers me fuqi të madhe sugjestionuese për lexuesin. Kemi të bëjmë me një diskurs subjektiv, vetjak, që botën e brendshme e shpreh me ndihmën e figurave stilistike dhe simboleve. Zakonisht diskursi në fjalë paraqitet në vetën e parë, por nuk përjashtohet as veta e dytë. Vepra lirike mund të jetë e kultivuar (ka autor të njohur, mbart karakter origjinal) ose popullore (me karakter anonim, kolektiv, gojor).

“Revelația” lui Kujtim M. Shala în limba română

Kujtim M. Shala (Kuitím M. Șála, n. 1974) este poet şi cercetător al literaturii, profesor al esteticii, al retoricii şi al formelor literare la Universitatea din Priştina. Este cel mai prolific autor al generaţiei tinerilor savanți albanezi, cu o prezență editorială dominantă de mai bine de un deceniu. A publicat peste treizeci de opere literare şi științifice. În poezie se distinge prin sensibilitate şi prin formele căutate cu devotament, urmând exemplul poeziei moderne, iar cercetările sale sunt sistematice şi se întind de la autori şi opere, până la fenomenele literaturii albaneze, respectiv estetice-literare universale. Este laureatul a numeroase premii literare, inclusiv Premiul Naţional “Azem Shkreli” pentru cea mai bună carte în toate genurile. 

Kujtim M. Shala: R e v e l a ț i a, Poezii

Traducere din limba albaneză: Kopi Kyçyku

Editura Librarium Haemus, Colecția @firmo

ISBN: 978-606-8093-94-9

Coperta: KÜdesign

Tipărit la București, 2016

Fragment-e

REGINĂ (Mbretneshë)

Regină

Niciodată atinsă de mâinile negricioase

Pleoapele lăsate grav

State şi puteri – părul tău

Iar sânul ascuţit

Cad

Acolo unde începi să iubeşti

Se termină apele calme

Creşte focul

Acolo unde începe supărarea ta

Se răstoarnă cerul alb

Globul mormânt devine

Cu beznă sus şi sub pământ amestecat

Regină

De câte ori cred că mă priveşti

Toate vulcanele sunt ale mele

Şi tu Regină-mi ești

Mai iarnă decât iarna

În mine

Sub stăpânirea ta

Se nasc şi cad în pământ

Oamenii gliei mele

Iar toate drumurile se sfârşesc la piciorul tău

Cu puţin cer căzut

Regină

Pentru un mormânt cu puţin cer amestecat

Trăiesc

Acolo unde calcă piciorul tău

Şi ochiul tău ţinteşte

Toate celelalte sunt praf

Şi diferite nu devin niciodată

Cu umbra ta de le măsori

Një libër për Nënë Terezën

Kopi Kyçyku*

Nënë Tereza u bë e njohur përmes vënies në zbatim të parimit të krishterë të dashurisë ndaj njerëzve. Në Kalkutë të Indisë ajo u mor me më të varfrit e të varfërve, me të sëmurët që ndodheshin në pragvdekje dhe me leprozët. Ajo nderohet nga një numër mbresëlënës njerëzish, të cilët shohin tek ajo shëmbëlltyrën e një shenjtoreje të ditëve tona: “The Saint of the Gutters”. Përfshirja e saj në veprimtari që lidhen me mbrojtjen e dinjitetit human u shpërblye në vitin 1979 me Çmimin Nobel për Paqe. Nënë Tereza ishte edhe një kritike e ashpër e çdo lloji dështimi (aborti).